Unutmanın Genel Teorisi, Yarım Kalan Filmden Müthiş Bir Kitaba, Asi Anten ve Dört Harften Fazlası: Kaza
Jose Eduardo Agualusa, Afrika’nın en önemli yazarlarından biriymiş ancak ben onu Unutmanın Genel Teorisi isimli bu roman hakkında yazılan bir yazıyı okuduğumda tanımıştım. İtiraf etmem gerekirse yazarın adını sonradan unutmuştum ama bana oldukça ilgi çekici gelen bu kitap ismini kütüphanede gördüğümde hatırladım.
Bu tarz yazılarım, kitap hakkında tat kaçıracak bilgiler (spoiler) içerebilir. Her hâlükârda önce kitabı okumuş olmanızı ya da doğaçlama konuştuklarımı yazıya dökmeye çalıştığım bu yazıyı benden dinlemek için hesapkitappodcast’e kulak vermenizi dilerim.
Benim okuduğum kitap Timaş Yayınları tarafından Nisan 2018 tarihli birinci baskısıydı ve Portekizce aslından çeviren Sevcan Şahin’di. Onun da ellerine sağlık diyelim ve 268 sayfalık bu romana geçmeden önsözünü paylaşmak istiyorum çünkü bu cümleleri okuduktan sonra hiç tereddütsüz aldım hemen bu kitabı:
“Ludovica Fernandes Mano, 5 Ekim 2010 gününün ilk saatlerinde, Luanda’nın Sagrada Esperança Kliniği’nde yaşamını yitirdi. Seksen beş yaşındaydı. Sabula Estevao Capitango, Ludo’nun kendini eve kapatmasının ilk yıllarından itibaren yirmi sekiz yıl boyunca yazdığı günlüklerini, on defterin kopyasını bana verdi. Ayrıca cenazenin toprağa verilmesinin ardından, hem günlüklere hem de plastik sanatlar sanatçısı Sacramento Neto (Sakro) tarafından çekilen, Ludo’nun apartmanının duvarlarına kömürle yazdığı metinlerin ve yaptığı çizimlerin içinde olduğu muazzam bir fotoğraf koleksiyonuna ulaştı. Ludo’nun günlükleri, şiirleri ve düşünceleri, yaşadığı dramı yeniden inşa etmemi sağladı. Onu anlamam için bana yol gösterdiklerine inanıyorum. Devam eden sayfalarda Ludo’nun tanıklık ettiği olayları kullandım. Ancak okuyacağınız satırlar kurgudur, salt kurgu.”
Diye başlıyor ve evet, kurgu olduğu zaten çok belli oluyor okurken. “Bu kadar da olamaz” diyorsunuz artık bir yerden sonra. Bu Luanda acaba o kadar küçük bir yer mi? Bütün olaylar hep bir avuç insan etrafında dönüyor. “Bu kadar da tesadüf olamaz artık” falan diye düşünürken…
Zaten kitap beni biraz açıkçası geç içine aldı diyebilirim. Bayağı neredeyse on beş gündür elimde yani kitabı gezdiriyorum, sürekli okumaya çalışıyorum falan. 150. sayfalara kadar 3–4 günde zor okudum böyle. Araya hep zaman girince devam etmek de zor oluyor. 20 sayfa, 20 sayfa okuya okuya kendimi zorladım ve o ortalardan sonra, o olayların biraz bağlanması, her şeyin aslında muhteşem bir şekilde kurgulanması sizi kitabın içine alıyor ve bırakamıyorsun ondan sonrasında. Ve bir günde bitirdim yani kalan yarısını. Sonu, özellikle son bölümler o kadar etkileyiciydi ki.
Ve kitabın son sayfası… Bunu da hemen o sayfanın ilk cümlelerini de baştan paylaşayım. Merak etmeyin, kitaptan bağımsız:
“2004'te, şimdiden oldukça uzak bir öğle sonrasında, yönetmen Jorge Antonio, Angola’da çekilecek uzun metraj filmin senaryosunu yazmam için kışkırttı beni. 1975'te bağımsızlığın hemen öncesinde kendini eve kilitleyen, meydana gelen olaylar neticesinde dehşete kapılan Portekizli bir kadından bahsettim ona. Jorge’nin coşkusu bu senaryoyu yazmamı sağladı. Film her ne kadar yarı yolda kalsa da senaryonun orijinal yapısı kitabı bugüne getirdi.”(s.268)
Bu “Teşekkürler ve Bibliyografya” bölümünden öğrendiğimize göre “Haikai” ve “Şeytan Çıkarma” bölümlerindeki Ludo’nun şiirlerini yazan kişi de Brezilyalı şair Chirstiana Novoa’ymış. Onu da analım yeri gelmişken. Şimdi taşlar iyice yerine oturuyor, o zamana kadar çünkü dediğim gibi garipsemiştim. Bu kadar böyle de bir kurgu olur mu? Her şey nasıl birbirine bağlanıyor? Evet, bu bir film senaryosu, daha doğrusu senaryodan uyarlanma. Keşke filmi de çekilseydi, merak ettim yani. Sonradan çok güzel bir film olur, gerçekten çok etkileyici karakterler var.
Ludo zaten başlı başına modern bir Robinson Crusoe gibi bir şey. Ama onun etrafındakiler de en az onun kadar… diyeceğim, o zaman da çok abartmış olurum, ama onlar da çok etkileyici.
Bir küçük şefimiz var, ona da hayran olmamak elde değil. Neyse, yeri geldikçe açıklarım. Çok, çok fazla alıntım… Bu kadar çok alıntım… Ama kitabın son bölümlerini okudukça, olay o altyapısını öğrendikçe not birden uzamaya başladı. Normalde böyle işte bir sayfadan iki cümleyi not alacakken, o sayfanın tamamını aldım. “Ooow, bunun hepsini yazmam lazım” dediğim oldu. Çünkü başları biraz kitabı da ziyan etmişim aslında, anlayamamışım birçok yerin o ipuçlarını. O kadar büyük olaylar beklemiyordum o kelimelerin ardından, ama öyleymiş.
Olsun, o yüzden bu kitapta çok fazla o bilgileri vermemeye de çalışacağım. Ama bence mutlaka okuyun, ilk gördüğünüz yerde edinin. “Unutmanın Genel Teorisi” isimli bir roman olduğu çok belli olmuyor ama harika bir roman bence. Hemen ilk alıntım… İlk sayfası zaten kitabın… Aslında ilk cümlelerini alacaktım dediğim gibi, bu alıntılar hep uzadı. Kitap şu paragrafla başlıyor:
“Ludovica, hiçbir zaman gökyüzüne bakmayı sevmedi. Çocukken bile, açık alanlarda yaşadığı korku ona işkence gibi gelirdi. Evden çıkarken kendini zayıf, savunmasız, sırtından kabuğu çıkarılmış bir kaplumbağa gibi hissederdi. Çok küçükken, altı yedi yaşlarında, hava nasıl olursa olsun siyah büyük bir şemsiyenin koruması olmadan okula gitmeyi reddederdi. Ne ailesinin durumdan duyduğu rahatsızlık ne de arkadaşlarının acımasız alayları onu caydırırdı. Ludo, daha sonra iyileşti. ‘Kaza’ dediği şey gerçekleşene kadar bu ilkel korkuya bir önsezi gibi bakmaya devam etti.”(s.9)
Buradaki o tırnak içinde de yazılmış, -bunu da sonradan fark ettim, ilk okurken gözümden kaçmış- demek ki o “kaza” dediği şey aslında öyle kısa dört harflik bir kelime değil. Bunu da son bölümlere yakın öğreniyoruz.
Ama hemen bir sonraki sayfada kitaba çok sevimli, çok güzel bir karakter giriyor. Benim de bu son kitaplarımda karşıma çıkan… Gerçi insanlardan da biliyordum böyle çok iyi bir karakter olduğunu, böyle çok sevimli bir köpek olduğunu. Çünkü kitabın kapağında yer alıyordu. Ama bu kitapta mesela hiç ipucu yoktu bununla ilgili. Ama hemen ikinci sayfada çıktı karşımıza. Hem onu okuyayım, hem Ludo’nun kaldığı ev hakkında da ipuçları veriyor.
“Bir sonraki ay Luanda’nın en lüks apartmanlarından birinin üst katındaki büyük bir eve yerleştiler: Predio dos Invejados, Kıskanılanlar Apartmanı.
Ludo için yolculuk zor geçmişti. Sakinleştiricilerin etkisiyle evden bilinçsiz bir halde, sızlanarak çıktı. Uçuş boyunca hep uyudu. Sonraki sabah eskisine benzer bir rutine uyandı. Orlando değerli bir kütüphaneye sahipti; içinde Portekizce, Fransızca, İspanyolca, İngilizce ve Almanca dillerinde binlerce eserin olduğu, dünya edebiyatının neredeyse tüm büyük klasiklerinin yer aldığı bir kütüphaneydi bu. Ludo’nun şimdi daha fazla kitaba erişimi, ancak daha az vakti vardı. Çünkü evdeki iki hizmetçi ve bir aşçının gönderilmesi için ısrar etmişti, şimdi tüm ev işlerinden kendisi sorumluydu.
Bir akşam mühendis, elinde dikkatle taşıdığı karton bir kutuyla eve geldi ve kutuyu baldızına uzattı:
‘Bu senin için Ludovica, sana arkadaşlık etmesi için, çok uzun süre yalnız kalıyorsun.’
Ludo kutuyu açtı, kutunun içinde, ona korkuyla bakan yeni doğmuş beyaz bir köpek yavrusu buldu: Erkek, Alman Kurdu.
Orlando açıkladı:
‘Hızla büyük. Bu az rastlanır bir albino, güneşe çok çıkmamalı. Ona ne isim vereceksin?’
Ludo hiç tereddüt etmedi:
‘Fantasma!’
‘Fantasma?’
‘Evet, bir hayalete benziyor, onun gibi bembeyaz.’”(s.10)
Beyaz olmasının nedeni zaten albino olması ama ismi de ona cuk oturuyor yani. Ludo, Fantazma’yla sonradan can yoldaşı olacak. Yani bu köpek ve bu otuz yılını geçireceği apartman dairesi… O büyük kütüphane, binlerce kitap ve Ludo’nun o hizmetçileri kovması. Daha doğrusu gönderilmesini istemesi, o psikolojiyi de anlıyorum çünkü kardeşinin yanına aslında bir “üçüncü tekerlek” derler ona. İngilizcede öyle değişik bir deyimleri var. Yani bir fazlalık, aslında bir fazla kişi gibi hissediyor kendini. O yüzden bir şeyler yapması lazım o evde kalabilmek için, kendisini o hizmetçilerin işlerini yapmak zorunda hissediyor.
Ve okumayı da çok seviyor. Ve sonunda ilk defa hayatında belki de böyle rahatça kitap okuyabileceği, binlerce kitaba sahip olduğu bir ortama ulaşıyor. Ama işte bu sefer de işi başından aşkın. O da bana böyle bir empati yaptırmıştı. Şu an hayatımda benim öyle değil, sadece daha önce hep benzer zorlukları ben de yaşardım. İnsan o gerekli imkana sahip olunca da, yani o bolluğa… Bu para olaylarında çok herkesin başına gelir: Vaktiniz olunca paranız olmaz, paranız olunca vaktiniz olmaz.
Ve bölüm bölüm yazılmış kitap, her bölümün ayrı güzel bir başlığı var. O açıdan aslında okunuyor. Yani tam benim sevdiğim türde bir roman aslında. Bu evden biraz evet bahsedeyim: Ludovica evdeyken bir devrim oluyor ülkede. Angola şehri bağımsızlık mücadelesi veriyor bir yandan. Bir Portekiz sömürgesi miymiş oraları, ben de çok araştırmadım. Çok böyle kanlı olaylar olduğu için zaten okurken de biraz rahatsız etti beni.
Ama Ludovica işte bu evde kardeşiyle, ona bu köpeği veren maden mühendisi kardeşinin kocası, çıkıyorlar ve bir gün gelmiyorlar eve geri. Onlardan habersiz, ne olduğunu da bilmiyor. Ve dışarıda işte o isyan, çatışmalar, şiddet, savaş yani bir anlamda patlak verince, dışarı çıkmaya zaten korkan bir insan, yaşadığı kaza sonucu kendisini eve kapatıyor. Ama eve ne kadar kapanabilirsin böyle bir ortamda?
İşte o isyancılar, o haydutlar diyeyim yani artık… Onların çünkü çok devrimle de alakası yok. Bu savaşların aslında en korkunç yanlarından biri de böyle ortaya çıkan parazitler, parazit gibi insanlar, mikroplar… Talan için, yağma için ortaya çıkan, yani kendi halkına bile zulmedecek türdeki insanlar. Hiç onların yani savaşla, bağımsızlıkla falan da alakası yok.
Ve onun o kapısını çalıyorlar, çok korkuyor o zaman Ludo. Orada yine başına trajik bir olay geliyor ama bunu da söylemeyeyim. Sonradan aklına geliyor ki o terasta bir havuz yapacaklarmış zamanında. Malzemeleri, toplamışlar ama sonradan vaz mı geçmişler, kalmış arada, olmamış yani o iş. Ama malzemeler orada kalmış, çimentolar, tuğlalar… O geliyor aklına ve hemen kapının arkasında bir duvar örüyor. Gidiyor, orada o malzemeleri taşıyor ve artık o haydutlar da… Onlarla da bir şekilde başa çıkıyor. Başka kimse de gelmiyor ve otuz yıl, dile kolay, bu evde… Zaten çok zengin bir aile oldukları için evde her şey var yani, yiyecek, içecek üzerine.
Ama bu “her şey” dediğimizde, onunla ilgili bir alıntım vardı galiba. Evet varmış. Otuz yıl diyorum yani, ne olabilir ki bir evde? Hiçbir zaman otuz yıllık bir yiyecek içecek olamaz, zaten tarihi geçer onların, günü geçer, yine yiyemezsiniz. Mecburen çok büyük bir yaşam mücadelesi verecek. İşte o hayata tutunması, tutunmaya çalışması, pes etmemesi çok kıymetliydi. Hemen yine başlarda şöyle bir, o atmosfere bizi sokacak güzel bir alıntım var…
“Pencerenin öte yanında olanlardan korkuyorum, dışarıdan eve giren havadan ve getirdiği gürültüden. İsimlerini bilmediğim sayısız böcekten, sivrisineklerden ürküyorum. Akan bir nehre düşmüş kuş misali her şeye yabancıyım. Radyonun evin içine getirdiği, dışarıda konuşulan dilleri, ne söylediklerini anlamıyorum. Portekizceye benzeseler bile; çünkü onların konuştuğu Portekizce artık benimki değil.
Işık bile bana garip geliyor.
Aşırı aydınlık.
Sağlıklı bir gökyüzünde ortaya çıkmayacak kadar keskin renkler.
Kendimi dışarıdaki insanlardan çok köpeğime yakın hissediyorum.”(s.39)
Dediğim gibi o alıntıların uzaması… Son cümleyi alacaktım sadece ama bu başların da ne kadar önemli olduğunu, bütünün içindeki ufacık parçalar olduğumuz gerçeği… Bunu ileride çok güzel kullanmış yazar. Gerçekten çok başarılı bir yazar, belli yani. Bir gazeteci aynı zamanda ama kalemi çok kuvvetli. Böyle bilinen araştırmalar olur işte bilimsel… Ben onları da çok severim hem okumasını hem araştırmasını. Zaten bu podcastlerde de yeri geldikçe bahsetmeye çalışıyorum. Bazen çok kötü oluyor onları anlatmakta, fark ediyorum dinlerken “Ya bu araştırma böyle mi anlatılır?” diyorum kendi kendime. Ama işte öyle araştırmaları, böyle bilimsel gerçekleri ufak ufak alıp kitaba öyle bir yedirmiş ki, o kurguda öyle güzel kullanmış ki onları.
Zaten yine ikonik bir cümle yer alıyor kitapta: “İyi bir hikayesi olan kraldır” diyor, “kral gibidir” diyor. Aynen öyle. Bu kitap, zaten kapağın arkasında da Financial Times’tan sanırım… Normalde o kitap arkasındaki yorumları en son okurum ama o cümle de gözüme çarpmıştı. Diyor ki mesela orada: “Roman’ın karakterlerinden biri diyor ki ‘İyi bir hikayesi olan insan neredeyse kraldır.’ Bu doğruysa, Agualusa kendini kıtanın asilleri arasında görmeli.” demişler. Zaten bu kitap Dublin Edebiyat Ödülü de almış ve The Man Booker International finalistiymiş 2016 yılında. Ben işte onları direkt es geçtim, çok bahsetmedim. Bayağı bir ödüle aday olmuş aynı zamanda.
Ve kitabın bu olay örgüsü ilk başta… Bu olaylar birbirinden o kadar alakasız, o kadar bağımsız gibi görünüyor ki. “Şimdi bunu niye okuyoruz? Bu nereden çıktı? Bunu niye yazdı yazar?” falan diye şaşırıyoruz. Birkaç bölüm sonra o olayın altyapısı anlatılınca “Yok artık!” diyoruz. Yani bu kadar mı olur? Biraz böyle, o benim de çok sevdiğim “Memento” filmi vardır, sondan böyle geriye doğru gider gibi, Nolan’ın… Gerçi onun çılgınlığı, dehası… Bir yandan biraz o tadı da verdi kitap bana. Tabii ben onu anca sonunda, kitabı bitirince anlayabildim.
Ama böyle ufak ufak ipuçları, sonra o geriye doğru akış… İşte daha kitabın başından biliyoruz yani Ludo’nun otuz sene o evde kaldığını, ama nasıl kaldı? İşte onun ayrıntıları… Yani o kapıya duvar örmesi bile mesela en baştan veriyor onu. “Nasıl yani, insanın evinde inşaat malzemesi mi olur?” diyorsunuz, sonra işte o havuz olayını açıklıyor. Evinde o otuz sene boyunca kitaplarını, yerdeki o tahtaları yaktığından bahsediyor. “O kadar kitap olur mu evde?” diyorsunuz, kütüphaneden bahsediyor.
Hep böyle olmayacak, işte mesela “Asi Anten” diye bir bölüm var. O Ludo terasta dışarıda gördüğü antenlerden bir tanesi ters yöne bakıyor mesela, ona “Asi Anten” diye bir isim koyuyor. Sonra o antenin diğer antenlerle aynı yöne döndüğünden bahsediyor. “Ya bu ne saçma sapan bir bölüm, niye bunu anlattı?” diyorsunuz. Ve sonra o bile bir yere bağlanıyor.
Yani bunlar işte biraz o film senaryosu… Bir filme senaryo olarak yazılmasının da etkisi… İlk başta filmlerde çünkü çok güzel olur bunlar. Böyle her şey mutlaka birbirine bağlanır, o “silah çıktıysa patlar” görüşüne de uygun olarak. Ya hiçbir şey boş değil aslında. Neyse, neyse ben hemen devam edeyim…
“Sondan sonra zaman yavaşladı. En azından Ludo’ya öyle geldi. 23 Şubat 1976'da ilk günlüğünü yazdı:
Bugün hiçbir şey olmadı. Uyudum.
Rüyamda uyuduğumu gördüm.
Ağaçlar, küçük hayvanlar, bir böcek topluluğu rüyasını benimle paylaşıyordu. Hepimiz oradaydık, koro halinde rüya görüyorduk, küçük bir odada kalabalıkmışçasına karşılıklı fikir alışverişinde bulunuyorduk, kokularımız iç içe geçiyordu ve birbirimizi sevgiyle okşuyorduk. Hatırlıyorum, hem ağına yaklaşan bir örümcek, hem de o örümceğin ağına takılıp kalmış bir sinektim. Kendimi güneşte akan çiçekler, rüzgârın taşdığı polenler gibi hissettim. Uyandım ve yalnızdım. Uyurken rüyamızda uyuduğumuzu görüyorsak, görebiliyorsak, gözümüzü açtığımızda da daha bilincinde olduğumuz bir gerçekliğe uyanabilir miyiz?
Bir sabah uyandı, musluğu açtı, ama su akmadı. Korkmuştu. Belki de yıllarını geçireceği kapalı apartman dairesinde ilk kez sular kesilmişti. Kilerdeki yiyeceklerin kabataslak bir hesabını yaptı. Tuz için endişelenmesine gerek yoktu. Aynı zamanda aylarca yetecek kadar un, çuvallar dolusu fasulye, toz şeker paketleri, kasalarla şarap, meşrubat, onlarca kutu konserve sardelye, ton balığı ve sosis de vardı.”(s.43)
Burada o gördüğü rüya da aslında çok anlamlıydı. Onu da işte dediğim gibi sonradan anlıyoruz, çok güzel bağlanıyor kitap. Ve evdeki o bu kadar çok yemeğin bir altyapısı da, aynı zamanda bu ülkedeki, bu şehirdeki insanlar… Tuzu kuru olanlar, yani imkanı olanlar aslında kaçıyorlar ülke karışınca böyle. O bağımsızlık savaşının patlayacağı belli olunca ve o evlerindeki yiyecekleri, içecekleri hep komşularına dağıtma gibi, komşularına verme gibi bir durum var, “nasılsa gideceğiz biz, evde bozulmasın” diye. O yüzden de Ludo’nun evine hiç olmayacak kadar yiyecek geliyor. Onu da sonradan öğreniyoruz. İşte bunlar o başta böyle saçma gelebilecek ayrıntılar, sonradan çok güzel temelleniyor. O yüzden sevdim ben bu kitabı. Ve yine çok etkileyici bir bölüm:
“Kapana son yakalananlardan biri sağ ayağına sarılı bir halkayla gelmişti. Ludo, halkaya bağlı küçük bir plastik silindir buldu. Silindiri açtı ve içinden piyangoya benzer sarılı bir kâğıt çıktı. Lila renkli, özenli bir el yazısıyla yazılmış cümleyi okudu:
Yarın. Saat altıda, her zamanki yerde. Çok dikkatli ol. Seni seviyorum.
Ludo kâğıdı yeniden rulo yapıp küçük silindirin içine koydu. Tereddütte kaldı. Açlıktan midesi kazınıyordu. Bu arada güvercin bir ya da iki parça elmas yutmuştu. Geriye çok az elmas kalmıştı, bazıları yem olarak kullanılmak için fazla büyüktü. Diğer yandan not ilgisini çekmişti. Birden kendini çok güçlü hissetti. Çiftin kaderi oradaydı, onun ellerinin arasında; pür korkudan kalbi güm güm atıyordu. Kanatlı kaderi dikkatle tuttu, dipsiz gökyüzüne doğru fırlattı. Günlüğüne şöyle yazdı:
Güvercinin yolunu gözleyen kadını düşünüyorum. Postaya güvenmiyor mu ya da artık posta yok mu? Telefona güvenmiyor mu ya da artık telefonlar çalışmıyor mu? İnsanlara güvenmiyor, orası kesin. İnsanlık hiçbir zaman iyi olmayı beceremedi. Onu güvercini tutarken hayal ediyorum, daha önce benim ellerimin arasında titrediğini bilmeden. Kadın kaçmak istiyor. Neden kaçmak istediğini bilmiyorum. Bu parçalanan ülkeden, boğucu bir evlilikten, başkasının ayakkabısı gibi ayağını sıkan bir gelecekten? Küçük bir not iliştirmeyi düşündüm -’Posta güvercinini öldür.’- evet, eğer güvercini öldürürse bir elmas bulacak. Ya da güvercini güvercinliğe göndermeden önce notu okuyacak. Sabah saat altıda uzun boylu, hal hareketlerine dikkat eden, hassas kalpli olduğunu hayal ettiğim bir erkekle buluşmaya gidecek. Adam bu kaçışı hazırlarken müphem bir hüzün onu aydınlatacak. Bu kaçış onu vatan haini yapacak.
Başıboş dünyayı gezecek, bir kadının aşkından güç alacak, ama hiçbir zaman sağ elini sol yanındaki göğsüne götürmeden uykuya dalamayacak.
Kadın, adamın hareketlerini fark ediyor.
Canını acıtan bir şey mi var?
Erkek başını sağa sola sallayacak, -yok, hiçbir şey yok.
Nasıl açıklasın ki canını acıtan şeyin kaybettiği çocukluğu olduğunu?”(s.49)
Ludo burada o notu okuduktan sonra gerçekten o yaşadığı ikilemi hissediyorsunuz. Çünkü karnı aç, çok aç. O evdeki malzemeler çoktan bitti, yani artık avlanmaya başladı kendi çapında. O terasta basit bir o kutu tuzağı vardır ya, kuşları avladığı, güvercinleri. Ama işte onlara yem olarak sunabileceği bir şeyi bile yok evde.
O bütün her yeri araştırırken, çekmeceleri dolapları karıştırırken karşısına çıkan o elmaslar var. Aslında hepsi çok değerli, bir zenginlik yani taşıyor küçücük bir kesede. Ama bir yandan da işte açken hiçbir anlamı yok onların. Onları kullanıyor yem olarak ve güvercin de işte o bir iki tanesini yutuyor arada. O güvercini geri salması kitabın bütün akışını değiştirecek.
İşte hayatta da böyle, küçücük Kelebek Etkisi denilen olayların biz farkında değiliz, fark etmiyoruz. Ama her şey birbirine bağlı olunca, inanılmaz… Yani gerçekten… Zaten o güvercini, o notu yazan kişinin — o kişinin kim olduğunu da öğrendiğinizde, ve daha da bence önemlisi, o notun kime yazıldığını öğrendiğinizde şok oluyorsunuz.
“Radyoda öfkeli bir ses bağırarak firarilere gözdağı veriyordu:
Onları bulup bağlayıp kurşuna dizeceğiz!
Parlak gülüşlü adam başını sağa sola salladı.
‘Bağımsızlığımızı bunun için kazanmadık. Angolalılar birbirini kuduz köpek gibi öldürsün diye.’ Derin bir nefes aldı. ‘Şimdi yaralarını iyileştirmeye bakalım, sonrası dinlenme. Boş bir odamız var, kargaşa bitene kadar orada kalırsın.’
‘Kaosun sona ermesi biraz zaman alabilir.’
‘Geçecek hepsi yoldaş, kötülük bile dinlenmeye ihtiyaç duyar.’”(s.79)
Burada da yine aslında son cümleyi alacaktım ama alıntılar uzadı. Ve o radyodaki şakşakçılar, yanlı radyo yayınları… Ya medya… Gerçi kitapları da bir medya aracı olarak görebilir miyiz? Görebiliriz. Bu ayrıştırıcılığı yaptığı zaman ne kadar tehlikeli! O ateşi harlıyor git gide, burada daha o yaralı olan kişi “küçük şef” diye adlandırılan genç -bir isyankar diyebilir miyiz?- neyse, onun da yeri gelir. O zaman biraz nasıl artık spoiler vermeden anlatmaya çalışırım…
Ludo’nun artık defterlerinin bittiği, kalemlerinin tükendiği, kömür parçalarıyla duvarlara yazdığı bölüm geliyor.
“Günler sıvıymışçasına akıp gidiyor. Artık ne yazacağım bir defterim ne de kalemlerim var. Artakalan kömür parçalarıyla duvarlara kısa satırlar yazıyorum.
Yediğim yemekten, içtiğim sudan, yaktığım ateşten ve kullandığım sıfatlardan tasarruf ediyorum.
Orlando’yu düşünüyorum. Başlangıçta ondan nefret etmiştim. Daha sonra dikkatimi çekmeye başladı. Bşaştan çıkarıcı olduğu bile söylenebilir. Aynı çatı altında iki kadın ve bir erkek, -tehlikeli bir kombinasyon.”(s.91)
Orlando, o kız kardeşinin kocası. Başta adı aklıma gelmemişti, söyleyememiştim. Ve burada da bu son cümle özellikle size tuhaf gelebilir, biraz rahatsız edebilir. Ama tanımıyorsunuz ki Ludo’yu. Yani ben de orada biraz ön yargılı davrandım, sonra neden böyle düşündüğünü anlıyorsunuz. Ben o yüzden size fazla ayrıntı vermeyeyim ve az önce bahsettiğim küçük şeften uzunca da bir alıntımı paylaşayım:
“Küçük Şef aylar boyunca gizli saklı yaşamını sürdürdü. ilk devlet başkanının ölümünün ardından rejim çekingen bir açılım provası yaptı. Cezaevinde silahlı muhalif gruplarla herhangi bir bağlantısı olmayan politik tutsakları serbest bıraktılar. Bazıları devlet kademelerinde yer almak üzere davet aldılar. Küçük Şef başkentin sokaklarına çıktığında ona hâkim olan duygu korku ve meraktı. Neredeyse herkesin onun ölümüne inandığını öğrendi. Arkadaşları o kadar eminlerdi ki onun cenaze törenine bile katılmışlardı. Mücadeleden bazı yoldaşlar, onu sapasağlam karşılarında görünce nedeyse hayal kırıklığına uğramışlardı. Madalena’ya gelince, onu sevinçle karşıladı. Son yıllarda bir sivil toplum örgütü kurmuştu: Taş Çorbası. Kendini Luanda’nın gecekondularında yaşayan halkın beslenme koşullarını iyileştirmeye adamıştı. Başkentin kenar mahallelerine gidip kısıtlı imkânlarla geçinen annelere, çocuklarını nasıl en iyi şekilde besleyebileceklerini öğretiyordu.
‘Çok harcamadan da iyi beslenebilirsin,’ diye açıkladı Küçük Şef’e. ‘Sen ve arkadaşların büyük kelimelerle ağzınızı dolduruyorsunuz: Sosyal adalet, özgürlük, devrim… Ne var ki bu süreçte insanlar hapishanelerde çürüyor, hasta oluyor ve ölüyorlar. Söylemler karın doyurmuyor. İnsanların asıl ihtiyacı olan şey taze sebze ve lezzetli bir Muzonguê, en azından haftada bir kez. İnsanları yemek masasına oturtmakla başlayan devrimlere inanıyorum.’
Bu, genç adamı heyecanlandırmıştı. Sembolik bir ücret, üç öğün yemek, yatacak yer ve temiz çamaşır karşılığında hemşireyle çalışmaya başladı. Yıllar geçti, duvarlar yıkıldı, barış geldi, seçimler yapıldı ve savaş yeniden başladı. Sosyalist sistem bizzat onu kuranlar tarafından yıkıldı ve kapitalizm her zamankinden daha azgın bir şekilde onun küllerinden doğdu. Henüz çok kısa bir zaman geçmişti ki aile yemeklerinde, partilerde, protestolarda, gazete makalelerinde burjuva demokrasisine karşı olanlar şimdi görkemli arabaların içinde markalı elbiselerle geziyorlardı.”(s.100–102)
Böyle dışarıdan bir gözle bakınca, o olayların döngüselliği gerçekten inanılmaz. Ve burada o küçük şefin bir kurtulma hikayesi de var. Onu da başta anlatıyor. Sonradan, başta, “Ufak, böyle nasıl oldu bu?” diyorsunuz. Burada da işte mesela kendi cenazesi… Sonradan ama nasıl olduğunu da açıkladığında çok etkili oluyor, güzel bir anlatım şekli bence.
Ve bu “Muzonguê” bir balık çorbası gibi bir şeymiş, o Angola’nın yerel yemeği, dipnotta geçiyordu. Ve o Madalena’nın yaptığı… Aslında asıl direniş böyle olur dedirtti bana. Yani bir silah alıp insanları öldürmek değildir mücadele etmek; her zaman insanlara yemek yapmak çok daha zor, çok daha fazla emek istiyor. O yüzden de zaten biraz göz ardı ediliyor, böyle küçümseniyor belki, ama çok daha değerli. Savaş zaten alıp silahı böyle bütün gün gezmiyorsunuz. O sadece görünen yüzü. Bunlar, kapılarında o açlık, sefalet var her zaman.
Ve ben bu kaydı aldığım zaman Trump yeniden seçildi daha dün. Ve belki gün mü, bu hafta diyeyim, onların da seçimleri Salı günü olunca. Ama bu bölüm muhtemelen Aralık’ta falan yayınlanacak. Neyse, şunu diyecektim: Trump’ın ilk seçildiği zamanı hatırlıyorum, o 10 yıl öncesi falan olması lazım. Şimdi bir ara bir seçim daha kaybedince, 8–10 yıl önce falan olması lazım onların. Artık 4 senede bir, evet de bilmiyorum neyse.
İşte o ilk seçildiği zaman bayağı dünya böyle şok olmuştu. Yani “Nasıl Trump gibi bir adam seçilir? Bu bir şaka mı, dalga mı geçiyorsunuz?” Çok karikatürize edilmişti yani. Ama bak işte, aradan sonra gelen Biden gibi yine bir saçma sapan bir adam olunca, o koca, şu an belki de dünyaya hükmeden, en azından o dünyanın polisi, jandarması gibi kendisini gören vahşi bir devletin halkı yine büyük bir oranda gidip tekrar Trump’a dönüyor. Yani işte demokrasi… Yani “Körlük” romanının devamı olan “Görmek”teki gibi boş oy verebilecek kadar cesur bir halk çıkmıyor. Tabii ki Amerika’dan nerede çıkacak.
Ve bu arada, evet tam da sıradaki alıntıymış zaten, güzel denk geldi. Kitapta da “Körlük” diye bir bölüm var, onun da tamamını okuyayım. Çünkü Ludo notlarından, Ludo notları böyle kitapta genelde çok dengeli. O bölümlerde aralarda böyle Ludo bölümleri giriyor, onun yazdıkları. İlk başlarda biraz daha uzun, işte o günlükleri olduğu için. Sonradan kalemi bitince duvara yazdıkları gittikçe azalıyor, kısalıyor sözleri. İşte burası da o bölümlerden biri:
“Görme yeteneğimi kaybediyorum. Sağ gözümü kapattığımda tek görebildiğim şey gölgeler. Her şey kafamı karıştırıyor. Duvarlara tutunarak yürüyorum. Güçlükle ve her defasında daha büyük büyüteçlerle yalnızca gün ışığında okuyabiliyorum. Bunca yıl bana yoldaşlık eden güzel sesleri yakıyorum. Yakmaya kıyamadığım elimde kalan kitapları yeniden okuyorum.
Bazen düşünüyorum: Delirdim mi acaba?
Yan dairenin terasında bir su aygırının dans ettiğini gördüm. Eminim, bu bir yanılsama; ama öyle gerçekti ki…
Belki açlıktandır. Çok kötü besleniyorum.
Zayıflık, görme duyumu kaybetmemin yarattığı boşluk, okurken harfler arasında tökezlememe neden oluyor. Daha önce defalarca okuduğum sayfaları okuyorum, ama artık aynı değiller. Okurken hata yapıyorum ve bazen bu hatalarda inanılmaz doğrular buluyorum. Hatalarda sıklıkla kendimi buluyorum.
Bu hatalar bazı sayfaları daha da anlamlandırıyor.
Ateşböceklerinin parıltısı odaları ateşböceklendiriyor. Denizanası gibi hareket ediyorum bu puslu aydınlığın içinde. Kendi rüyalarıma gömülüyorum. Belki buna ölmek deniyor.
Bu evde mutluydu, güneşin beni ziyaret etmek için mutfağa uğradığı o akşamüstlerinde. Masaya otururdum. Fantasma gelir, başını kucağıma yaslardı.
Eğer hâlâ yer, kömür ve yeterince duvar olsaydı, unutmak üzerine muhteşem bir eser yaratabilirdim burada:
Unutmanın Genel Teorisi.
Bütün evi muazzam bir kitaba dönüştürdüğümü fark ettim. Kütüphane yandıktan sonra, ben öldükten sonra, artakalanlar benim sesim olacak.
Bu ev, bütün duvarlar benim sesim. “(s.109–110)
Kitabın ortalarında artık kitabın adının da açıklandığı bölüm olmuş burası. Aynı zamanda ben zaten özellikle dikkat ederim böyle kitabın ismi nereden gelmiş diye, onu yazan yazarlara da ayrı bir saygı duyarım. Burası yine çok çok etkileyiciydi. Zaten bu, kitap okumayı sevenlerin de en büyük korkularından biridir: Gözlerinin bozulması, artık okuyamamak. O korku bile yeter yani insana. Ludo’nun burada yaşadığı bir yandan da o, bir yandan da artık yazamamak… Da yazmaya da alışıyor, çünkü zaten onu aslında hayatta tutan o avladığı güvercinler, o yetiştirdiği tavuklar, bitkiler falan değil. Sadece yazmak da bence onu hayata bağlıyor, tutuyor, ona bir terapi gibi oluyor. O aklını kaybetmesi, “Acaba delirdim mi?” diye düşünmesi… Aslında onun delirmesini engelliyor yazmak ve bütün evi muazzam bir kitaba dönüştürmesi. O da bir yandan gerçekleşiyor.
Aslında çok güzel bir film olacaktı. Ama belki de böylesi daha etkileyici olmuştur. Belki film kötü çekilecekti, gerekli bütçe muhtemelen bulunmayacaktı ve tutmayacaktı, kaybolup gidecekti yani. Belki böyle daha çok insana sesini ulaştırmıştır. En azından ben, muhtemelen bu bir film olsaydı haberim olmazdı sanırım. Ve sonrasında yine acıklı bir bölüm var:
“Fantasma uykusunda öldü. Son haftalarda oldukça az yiyordu. Doğrusu hiçbir zaman çok yemedi -yiyecek çok bir şey de yoktu aslında- bu kadar uzun süre yaşamasının sırrı budur belki de. Laboratuvarda yapılan deneylere göre farelere düşük kalorili bir beslenme programı uygulandığında ortalama yaşam süreleri uzuyor.
Ludo uyandığında köpek çoktan ölmüştü.
Kadın, açık pencerenin karşısındaki yatağa oturdu. Zayıf dizlerini kollarının arasına aldı. Yavaş yavaş pembemsi bulutların şekillenmeye başladığı gökyüzüne doğru gözlerini kaldırdı. Terasta tavuklar gıdaklıyordu. Alt kattan bir çocuğun ağlama sesi duyuluyordu. Ludo, göğsünün boşaldığını hissetti. Bir şey, karanlık bir madde, tıpkı çatlak bir kabın içinden sızan su gibi onun içinden akıp gidiyor ve soğuk çimentonun üzerinde süzülüyordu. Dünyada onu seven, onun da sevdiği tek varlığı kaybetmişti ve dökecek tek damla gözyaşı yoktu.
Ayağa kalktı, bir parça kömür aldı, ucunu bileyip misafir yatak odasının hâlâ temiz olan duvarlarından birine saldırdı:
Fantasma bu gece öldü. Her şey anlamını yitirdi. Gözlerindeki bakış beni okşuyordu, beni anlıyordu, ayakta tutuyordu.”(s.127,128)
Sadece bunları yazabiliyor. Bu bir önceki alıntıda da şey geçiyordu, neydi o hayvanın adı, su aygırı… Evet! Bir de dans ediyor. Yani o da aslında gerçek, hemen yan komşusu. Yani oraları çok anlatmayayım, inanılmaz bir kurgusu var. Dediğim gibi bütün olaylar birbirine bağlanıyor. Ve burada da köpeğini kaybetmesi hüzünlü, acıklı bir sahneydi.
Ve sonunda geldik kitabın kötü karakterine. Ya bu kadar geç tabii ki karşımıza çıkmıyor, çok çok etkin bir rolü var onun da, en az küçük şef kadar. Bir dedektif oluyor sonradan, Monte isimli bir kahraman. Diğer sıfatlarını saymayayım, fazla spoiler olur. Sadece ben bu kısa alıntıyı paylaşayım en iyisi.
“Magno Moreira Monte, ışıksız bir sabaha uyandı, kendini kaynağını kaybetmiş bir nehir gibi hissediyordu.”(s.167)
Bu cümlede bana çok güzel geldi. Ben de bazen kendimi kaynağını kaybetmiş bir nehir gibi hissediyorum sanki, ama bunun farkında değildim okuyana kadar. Ve işte o kitabın arka kapağında da yazan bölüm buradaki… Bu hikayeyi de bu Monte uyduruyor. Monte çok akıllı bir adam zaten, bakın burada ne yapıyor. Ben o başlarını biraz bilerek atladım, fazla spoiler olmasın diye. O yüzden biraz orta yerinden başlayacak ama bakalım ne anlayacaksınız.
“Şapkayı çamurlaşmış zemine bıraktı. Sonra çöp konteynerinin yanı başında uyuyan oğlan çocuğunu sarsarak uyandırdı:
‘Şunu gördün mü?’
Çocuk sıçrayarak uyandı, irkildi:
‘Neyi ihtiyar?’
‘Şu şapkanın olduğu yeri! Uzunca bir melez işiyordu, sonra birdenbire toprak onu içine çekti. Ardında tek şapkası kaldı.’
Çocuk kocaman, sivilce kaplı yüzünü ona çevirdi, gözlerini kocaman açtı:
‘Vay canına babalık! Gerçekten gördün mü?’
‘Evet, apaçık gördüm. Toprak onu yuttu. Önce bir ışık belirdi, sonrası yok. Sadece şapka!’
İkisi orada öylece ayakta şaşkına dönmüş bir halde şapkaya bakakaldılar.
Onların şaşkınlığı diğer üç çocuğun da ilgisini çekti, korkulu ama aynı zamanda meyda okuyan bir ifadeyle yanaştılar.
‘Ne olup bitiyor burada Baiacu?’
Baiacu, zafer kazanmış komutan edasıyla onlara baktı. İlerleyen günlerde bu hikâye kulaktan kulağa yayılacaktı. İnsanlar çevresinde toplanıp onu dinleyeceklerdi. İyi bir hik3ayesi olan insan neredeyse kraldır.”(s.177,178)
“Bazı insanlar sevdikleri tarafından unutulmaktan korkarlar. Bu patolojiye atazagorafobi denir. Onun başınaysa tam tersi gelmişti. Hiç unutulmayacağı korkusu içinde yaşamıştı. Orada Okavango Deltası’nda kendini unutulmuş hissediyordu. Mutluydu.”(s.212,213)
Burada da tabii gençliğimizde bizi zehirleyen Emrah’ın o şarkısı geldi aklıma. “Unutulanlar unutanları asla unutmazlar” mıydı şarkıda geçiyordu sanki, yoksa bir filmden alıntı mı? Neyse, çok orasını hatırlamıyorum. Ve “patoloji” diye bahsetmiş bundan, sevdikleri tarafından unutulmak bir hastalık gibi bir şey yani, bunun korkusu. Ama herkeste de yani yok mudur acaba diye düşünürken, bunun tam tersinin de olması, o unutulmuş olmaya kaçmak, o saklanmak… Zaten onun psikolojisi de bambaşka, gerçekten o da çok çok zordur kesin. Ve küçük şefin ikinci kez hapse düşmesi var. Orada da o da bir hayvan sahipleniyor. Hemen o bölümü okuyayım size.
“Daima neşesizlikten ölürüz, ya da bu, ruhumuz bizi aldattığında gerçekleşir, yani ölürüz. Bu Küçük Şef’in teorisiydi. İş adamı bunu desteklemek için cezaevine ikinci kez girdiğinde başına gelenleri anlattı. Cezaevinin dehşet verici koşullarında, kötü muamele ve işkenceye cesaretle yüzleşirken sadece talihsiz yoldaşlarını değil, cezaevi gardiyanları ve ajanları bile şaşırtırdı.
‘Bu cesaret değildi,’ diye itiraf etti. ‘İsyankârlıktan çok çektim. Benim ruhum adaletsizliklere karşı geliyordu. Korku, evet, korku darbelerden daha çok acıtıyordu, ama polislerle karşı karşıya geldiğimde isyan korkuyu yeniyordu. Hiç sessiz kalmadım. Bana bağırdıklarında ben daha yüksek sesle bağırdım. Bir zaman sonra, benim onlardan korktuğumdan daha çok onların benden korktuğunu fark ettim.’
Bir defasında onu cezalandırmak için Kifangondo denen küçük hücreye tıktıklarında Küçük Şef bir fare buldu ve onu sahiplendi. Ona Esplendor ismini verdi; sıradan, kahverengi, hilekâr, bir kulağı kemirilmiş ve derisi çok kötü durumda olan bir fare için belki haddinden fazla iyimser bir isimdi.”(s.217)
Diye bitirmişim burada anlatımı. Çünkü “esplendor” ihtişam, görkem anlamına geliyormuş. Burada işte o küçük şefin zaten hayata bakış açısını da görmüş oluyorsunuz. Bir şeye konulan isim aslında sizin hakkınızda da çok şey söylüyor. Ve “Maalesef o zamana kadar hep bana bağırdıkları, ben daha çok bağırdım” diyor yani bu küçük şef. O farenin başına gelenlerden sonra uzun süre konuşmuyor, bir karşılık vermiyor. Daha da sinir ediyor o zaman o sorgulayıcı polisleri. Zor, onun da zor bir hayatı oluyor sonrasında. Her ne kadar zenginliğe kavuşsa da… Bak burada biraz spoiler verdim aslında yani.
Neyse gel biz o anten olayına… Çok iyi ya! Bizim ortaokuldaki miydi, lise… Lisedeki, evet lisede Barış Hoca matematik için, matematiği bize sevdiren öğretmenlerden biriydi yine. Ve tüm sınıfı kapsayan… Ben öyle hocaları çok sever. Bazı hocalar yüksek zümreye hitap eder, öyle diyeyim.
Anlayanlar sadece anlasın, sınıftaki 3–5 kişiyi kurtarsa ona yeter yani. O da bir bakış açısı olabilir ama bazı hocalarda sınıftaki o 3–5 kişiyi bile kaybetmek istemez. Herkese anlatmak ister, herkese bir şeyler vermek ister. Bana o hocalar sanki daha iyi yapıyormuş gibi gelirdi işlerini.
Ama onun da tabii şöyle bir yan etkisi var: O zaman da o konuları anlayan, çözen, bilen insanları biraz dersten soyutuyorsunuz. Yani onlar sıkılıyor bu sefer. Biz de öyle çok sıkılırdık bazen o derslerde. Çok tekrar tekrar hep aynı şeyleri anlattığı için. Çünkü herkese öğretmeye çalışıyor, hala anlamayanlar var. Matematik biraz zor olduğu için bazı insanlara ön yargıları, işte temelde alamayınca… Halbuki temel matematik orada lisede verilen. Ama işte biz de konuşurduk falan, kızardı bize de.
Kızardı, “Biliyorsanız anlatmayayım çocuklar” derdi. Değişik değişik böyle hitap şekilleri vardı. Bir soru sorup işte arada böyle boş atarsın, dolu tutturmaya çalışırsın ya. Daha çözememiş, yapamamış ama işte “Hocam şu mu cevap?” falan… “Atın atın” derdi, “Kaleden Barış Hoca var.” Bir de şeyi vardı, “anten” derdi işte. Çocuklara hakaret etmemek için aslında bir yandan bulduğu böyle orijinal bir şekil.
O zamanlar işte internet yok, bir şey yok, bu sosyal medya çağı gelmemiş. Aslında çok böyle fenomen olabilecek hocalarımız varmış gibi hissediyorum, bunlar internete düşseydi. Dediğim gibi bu kitapta da “Asi Anten” diye bir bölüm vardı. “Böyle niye anlatıyor?” diye anlamadığımız… Şimdi bakın, aşkı için ölen Monte’nin başına neler geliyor:
“Başkentin kirli ve gürültülü havasını arkalarında bırakıp bu eve taşındıklarında, Monte karısını televizyonsuz yaşamaya ikna etmeye çalışmıştı. Maria Clara da razı olmuştu. Ne de olsa onunla hemfikir olmayı alışkanlık haline getirmişti. İlk haftalarda beraber kitap okudular. Her şey yolunda görünüyordu. Ancak Maria Clara üzülüyordu. Zamanını saatlerce telefonda arkadaşlarıyla konuşarak geçiriyordu. Sonunda Monte bir uydu anteni alıp kurmaya karar verdi.
Sonuçta aşk için öldü desek yerinde olur.”(s.229,230)
Gibi burada da mizahı, mizahi yönünü görüyoruz yazarın. Güzeldi yani bence. Neyse şimdi fazla da ayrıntı vermeyelim, ama burada hayata dair de bir şey var. Mesela ben de şimdi çok televizyon seyretmem, güncel dizilerden filmlerden çok haberim olmaz. Ama ya insan tabii öyle olunca da öyle biriyle aynı kafada, en azından biriyle birlikte olmak, yaşamak ister, istiyor. Ama bu işte öyle ikna ederek olacak bir şey değil, ona da dikkat etmek lazım. Olursa işte böyle oluyor. Bir taraf mutsuz oluyor, kendinden fazla taviz vermiş gibi oluyor. “İkna edilenlerle değil, inananlarla yola çıkın” diye bir söz vardır zaten.
Bana da mesela işte “Bu bölümleri, podcastleri niye gruplarda paylaşmıyorsun, bize söylemiyorsun” gibi şeyler geliyor. Yani bilmiyorum, ben şimdi söyledim diye dinlenecek bir bölüm, hiç dinlenmesinin diyeceğim, olmayacak. O da yanlış olur yani. O da biraz böyle kibirli gibi anlaşılacak ama ya demek istediğim şu aslında: İstiyorum ki bu bölümleri insanlar kendileri keşfetsin, kendileri bulsunlar. Aynı kitapları olduğu gibi. Çünkü iyi bir kitap bulmak da bir keşif gibidir aslında. Ben öyle hissediyorum en azından.
Bu kitap hakkında mesela bir yazı okumuştum, dediğim gibi. O zamandan aklımda kalmıştı. Bir yerde karşıma çıkarsa okuyacağım diye not almamıştım aslında, çünkü ismi zaten çok unutabilecek gibi bir isim değildi. Ve karşıma çıkınca da okuyup, hatta yarıları gelene kadar, o 100 küsur sayfayı okuyana kadar biraz bir hayal kırıklığı da yaşamama rağmen, bitirince sanki o Ludo’nun elmaslarından birini ben de bulmuş gibi hissettim. Bir hazine gibi bir kitap yani. Böyle olunca işte çok daha değerli oluyor, çok daha anlamlı.
Ama mesela bir arkadaşım sürekli elinde bu kitap, “Ya bunu oku, oku, ne olur al bu kitabı oku” falan diye bana ısrar etse, ters tepme ihtimali çok fazla. O zaman okuyasım gelmeyecek ya da zorla başlayınca o zaman iyice sıkıcı gelecek.
Şey mesela, heh bak “Sofi’nin Dünyası”nda yaşamıştım ben bunu. Bir tane işte yine çok sevdiğim bir arkadaşım, ona da yine başka bir arkadaşı önermiş. Hayatını değiştiren kitapmış bu “Sofi’nin Dünyası”. O kitabı okuduktan sonra kitap kurdu olup çıkmış, hatta Felsefe Bölümü falan okumuş çocuk. Neyse, bana da işte sürekli önerdi, önerdi. Ben de biraz onun zoruyla başlamıştım o kitaba, çünkü kitabın ismi böyle beni çok çekmemişti, biraz böyle çocuk kitabı gibi.
Ben zaten bu “Beyaz Diş”i falan da çok sonradan okuduğumdan bahsederim, bahsetmiş olmam lazım. Böyle çocuk kitaplarını aslında, “Şeker Portakalı” işte, “Simyacı” falan, bunları hep çok sonradan okudum, yirmili yaşlarımdan sonra yani. O zaman insanın okuyası gelmiyor, halbuki okumak lazımmış.
İşte o “Sofi’nin Dünyası”nda da yarıya gelene kadar, ya dedim “Yani bundan mı etkilenmiş, çocuk kitabı” derken, o yarıda işte bir seyri değişiyor o kitabın. O ondan sonra elinizden düşüremiyorsunuz. Aynı bu kitap gibi. Yeri gelmişken onu da tavsiye edeyim. Bu kitaptan nasıl “Sofi’nin Dünyası”ndan bahsedebiliriz? Herhalde on kere yazmaya çalışsam bu yazıyı, bir tanesinde böyle bir şey olurdu, o da şansınıza size denk geldi arkadaşlar.
Ben hemen yine etkileyici bir bölüme geçeyim. Artık kitabın sonlarına geliyoruz, aradan otuz yıl geçmiş, o öğrenen duvar yıkılmış. Neyse şimdi anlayacaksınız:
“Maria da Piadade, sandalyesini ona yaklaştırdı. Elini onun sağ dizine koydu.
‘Luanda’ya sana hesap sormak için gelmedim. Seni tanımak için geldim. Seni kendi toprağımıza götürmek istiyorum.’
Ludo onun elini tuttu:
‘Çocuğum, benim toprağım burası, başka bir yurdum yok.’ Mulemba ağacını işaret etti, ‘Ben bu ağacın büyümesine, o da benim yaşlanmama tanıklık etti. Çokça sohbet ettik.’
‘Hanımefendi, Aveiro da bir aileniz olduğunu zannediyorum?’
‘Aile!?’
‘Aile, arkadaş ya da her ne varsa?’
Ludo, koltuklardan birine gömülmüş, dikkatli bir şekilde olanları izleyen Sabalu’ya bakıp gülümsedi:
‘Benim ailem bu çocuk, şu dışarıdaki mulemba ağacı ve bir köpeğin hayaleti. Her geçen gün görmekte daha da zorlanıyorum. Komşumun göz doktoru olan bir arkadaşı buraya beni muayene etmeye geldi. Gözlerimi hiçbir zaman tamamen kaybetmeyeceğimi söyledi. Çevresel görme yetisine sahip olacağım. Her zaman ışığı ayırt edebileceğim ve ışık bu ülkede bir bayram. Ne olursa olsun daha fazlasında gözüm yok: Işık, Sabalu bana kitap okuyor ve her gün bir nar sevinci.’”(s.234,235)
Burada da denk geliyor işte. Böyle kitaplar üst üste, nereden, nasıl… Aslında bu kitaptaki kurguya benzer bir şey olmaz zannediyorsunuz. Ama hayatta hepimizin başına da geliyor. Bu kitap da yine ağaçlar, nar… Hem o Herman Hesse’nin “Ağaçlar” kitabı, hem Mustafa Kutlu’nun son hikayelerinde… Hatta bir hikayesinde nar önemli bir yer alırdı, “Beyhude Ömrüm”de. Böyle benimle birlikte, benim okuduğum kitapları okumaya çalışan, o sırayı takip eden çılgın okurlar da varsa, onlar da daha iyi anlayacaktır ne demek istediğimi. Ve evet, gelelim yine bilgi kırıntılarından birine:
“Bazı biyologlar tek bir arının, tek bir karıncanın, bir bedenin yalnızca hareket eden hücrelerden oluşmadığını savunmaktadırlar. Gerçek organizmalar, arı kovanları ve karınca yuvalarıdır.”(s.252)
İşte bu biyologların düşüncesi diyeyim artık. Bu bilimsel temelini, ne kadar bir temeli var bilmiyorum ama böyle düşündüğünüz zaman gerçekten o büyük resmi görmek gibi. Deyince şimdi tabii bizde herkes büyük resmi gördüğü için ortada bir büyük resim de kalmıyor. Ama onun gibi bir şey yani.
Aslında bizim de bağırsaklardaki flora diyoruz. Bizim de içimizde başka binlerce, yüzlerce canlı var bizden bağımsız ya da bağımlı mı artık. Ne kadar bağımlı… Zaten tek başına da yaşayamıyor, işte görüyorsunuz. Hepimizi genel bir dünyayı da bir arı kovanı gibi görebilir miyiz ya da bir karınca yuvası gibi? E gökyüzünden bakınca zaten insanların ne farkı var? Artık plazalara falan da gerek yok, apartmanlar da 8–10 kat olduğu için o en üst katlardan bir bakın aşağıya, karıncadan farksız herkes bir yerlere koşuşturan.
Gerçi karıncalarda da vardır öyle. O da onların güvenlik görevlisi gibi bir şeymiş. Onunla ilgili ben okumuştum da; sürü bir yerde giderken bir-iki tane böyle etrafta anlamsız anlamsız dolaşan, sürüden ayrı olanlar olur. Onlar işte o sürünün, o diğer karıncaların aslında güvenliğini sağlıyorlar o şekilde. Tehlikeyi mi gözlüyorlar artık, ne yapıyorlarsa.
Bu kitapta da zaten her şeyin birbirine bağlanması, her şeyin birbiriyle bağlantısının olması… Böyle ufacık işte bir bilgiyi alıyor yazar ve muazzam bir hikayeye dönüştürüyor. İşte yazarlık, kalemin gücü. Ben de mesela bir tweet görüp bir hikaye yazmıştım, “Aç Gözlü Sincaplar”, evet. Aslında buna benzer bir şey: Sincapların gömdükleri meşe palamutlarının yüzde doksanını unuttukları ama o unuttukları palamutların filizlenip ormanları oluşturduğunu öğrendiğimde “Vay be!” dedim, “Bundan çok güzel bir hikaye çıkar.” Aslında öyle yazmıştım onu da.
Ve artık sondan bir önceki bölüm olması lazım, “Kaza” başlıklı bölüm şu cümlelerle bitiyor. Ben onu okurken çok üzülmüştüm, o yüzden o başlangıcını değil de sonlarını paylaşayım sizle. Sonları güzel, çünkü işte… Halbuki aynı bölüm… “Güzel” dediğim de işte biraz olgunluk gerekiyor, bakış açısı gerekiyor. Belki bazılarınız anlayabilir, belki bana kızabilir, ama umarım bu kitabı okumanıza engel olmaz:
“Evden çıkmama engel olan şey utançtı. Babam bana tek kelime etmeden öldü. Ben salona girdiğimde yerinden kalkar ve odadan çıkardı. Yıllar geçti, babam öldü. Aylar sonra annem de babamın ardından gitti. Ben de kız kardeşimin evine taşından. Yavaş yavaş kendimi unuttum. Her gün kızımı düşündüm. Her gün onu düşünmemek için çaba harcıyordum.
Bir daha asla derin bir utanç hissetmeden evden çıkamadım.
O günler artık geçti, sokağa çıkıyorum ve utanç hissetmiyorum. Korku duymuyorum. Sokağa çıkıyorum, sokakta sebze satan kadınlar bana selam veriyorlar. aynı ailedenmişiz gibi gülümsüyorlar bana.
Sokakta çocuklar benimle oyun oynuyorlar, elimden tutuyorlar. Çok yaşlı olduğum için mi, yoksa en az onlar kadar çocuk olduğum için mi, neden, bilmiyorum.”(s.258,259)
Yaşlandıkça çocuklaşma burada çok güzel anlatılmış. Gerisinden de çok bahsetmeye gerek yok zaten… Kitabı okuyup gelenler hatırlayacaklar, anlayacaklar. Unutmak mümkün değil. Ve son alıntım da şöyle:
“Harfleri el yordamıyla yazıyorum. Tuhaf bir deneyim, çünkü yazdıklarımı okuyamıyorum. Böylece kendim için yazmamış oluyorum.
Peki kimin için yazıyorum?
Eskiden olduğum insan için. Belki de bir gün ardımda bıraktığım ve hâlâ orada duran, ayakta, hareketsiz, ümitsiz, zamanın tavan arasında -bir dönemeçte, bir yol ayrımında- üstelik esrarengiz bir şekilde görmeden yazdığım satırları okuyabiliyor.
Ludo, canım: Şimdi mutluyum.
Ne kadar kör olsam da senden daha iyi görüyorum. Senin körlüğün için, sonsuz aptallığın için gözyaşı döküyorum. Kapıyı açmak, sokağa çıkmak ve hayatı kucaklamak çok kolay olabilirdi. Pencereden dışarıyı gözetlediğini görüyorum, dehşet içinde, -yatağının altında canavar görmeyi bekleyen bir çocuk gibi.
Canavarlar, canavarları göster bana: Sokaklardaki insanlar.
Benim insanlarım.
Çok üzgünüm, kaybettiğin her şey için.
Çok üzgünüm.
Ama mutsuz insanlık da senin gibi değil mi?”(s.263)
Bu son alıntım 263. sayfada. Sonra da hemen kısa kısacık bir bölüm daha geliyor ve sonra yazarın teşekkürleri. Bunları artık görmeden yazdıkları satırlar olarak kurgulamış yazar, muhteşem kurgulamış. Ya o da bana biraz… İşte ben “bu bölümleri dinlemiyorum” falan dedim ya. Güya kendim için yapıyordum, öyle de dedim ve ona da inanıyorum aslında. Bu bölümler en çok benim için, hem bir okuma yolculuğu hem bir okuduklarım sitesi. Hem bu unutmanın genel teorisinin yanında biraz da unutmamak için benim kendimce bulduğum bir yöntem.
E ama “dinlemiyorum” o zaman işte kendim için yapmıyor muyum? Sizler için mi yapıyorum? Ama “dinlemem”, “dinlemeyeceğim” anlamına gelmiyor. Şu an daha yeni, üzerinden çok fazla zaman geçmediği için, yıllar geçmediği için… En azından mutlaka bir gün ben de kendi bölümlerimi dinlerim. Ne düşünürüm o zaman bilmiyorum, ama belki Ludo’nun buradaki aydınlanması gibi bir şey de yaşıyor olabilirim, kim bilir?
Güzel, sert ve ağır da bir kitap aslında. Çok böyle yirmi yaş altının mesela kaldırabileceği bir kitap değil bence. Bunu da en son, en sona söylemem… “Ya şunu başta söylesene” diyeceksiniz belki. Şimdi geldi aklıma. Tekrar bu satırları okuyunca o moda girdim, hüzünlü… Ben böyle hüzünlü kitapları aslında sevmem ama burada o umut, mutluluk, unutmak, hatırlamak dengesi çok güzel sağlanmış.
Her gün bir şey unutmak için kalkıp yine unutmadığını fark etmek… Kısır döngü yani, aslında çelişkili de görünüyor. Onunla ilgili ben de bir hikaye yazmıştım. Bak yine geldi akla… Onun adı neydi? Oradaki karakter de her gün telefonuna bakıp “Bugün de unutmadım” diye hatırlıyordu, o unutmak istediği şeyi kontrol ediyordu yani bir anlamda. Öyle olunca unutmuyoruz. Unutmak bir nimet aslında, yani çok önemli bu. Acımız buna, özellikle travmalarımız, kötü anıları unutmak zorundayız belki de.
Unutabilmek için… Ve bu kitap, işte bu kitaptaki o hayatlar, o yaşamlar, o karakterler, o hepsinin uzun yıllar çektikleri işkenceler… Ona rağmen o hayatta kalabilmeleri bence çok çok değerli, çok önemli. O açıdan da aslında bence gençler de okuyabilir, okuması lazım. Okuyun, okuyun… Yirmi yaş altı da okuyabilir yani. Özellikle büyük travmaları olanlar, bir şeyleri unutmak isteyenler, unutmaya çalışanlar… Onlara da merhem olabilecek bir kitap olabilir diyeyim.
Ve artık bitireyim. Bu yazı da çok uzun oldu. Bu kadar uzun olmasını aslında planlamıyordum ama dün gece bitirdim bu kitabı, onun etkisi hala çok yoğun. Yani ondan dolayı muhtemelen böyle oldu. Dolayısıyla sizin de çok fazla zamanınızı aldım, vakit ayırdınız, hayatınızın bir parçasını benimle paylaştınız. Çok teşekkür ederim.
Bu tarz yazılarım, kitap hakkında tat kaçıracak bilgiler (spoiler) içerebilir. Her hâlükârda önce kitabı okumuş olmanızı ya da doğaçlama konuştuklarımı yazıya dökmeye çalıştığım bu yazıyı benden dinlemek için hesapkitappodcast’e kulak vermenizi dilerim.
Benim okuduğum kitap Timaş Yayınları tarafından Nisan 2018 tarihli birinci baskısıydı ve Portekizce aslından çeviren Sevcan Şahin’di. Onun da ellerine sağlık diyelim ve 268 sayfalık bu romana geçmeden önsözünü paylaşmak istiyorum çünkü bu cümleleri okuduktan sonra hiç tereddütsüz aldım hemen bu kitabı:
“Ludovica Fernandes Mano, 5 Ekim 2010 gününün ilk saatlerinde, Luanda’nın Sagrada Esperança Kliniği’nde yaşamını yitirdi. Seksen beş yaşındaydı. Sabula Estevao Capitango, Ludo’nun kendini eve kapatmasının ilk yıllarından itibaren yirmi sekiz yıl boyunca yazdığı günlüklerini, on defterin kopyasını bana verdi. Ayrıca cenazenin toprağa verilmesinin ardından, hem günlüklere hem de plastik sanatlar sanatçısı Sacramento Neto (Sakro) tarafından çekilen, Ludo’nun apartmanının duvarlarına kömürle yazdığı metinlerin ve yaptığı çizimlerin içinde olduğu muazzam bir fotoğraf koleksiyonuna ulaştı. Ludo’nun günlükleri, şiirleri ve düşünceleri, yaşadığı dramı yeniden inşa etmemi sağladı. Onu anlamam için bana yol gösterdiklerine inanıyorum. Devam eden sayfalarda Ludo’nun tanıklık ettiği olayları kullandım. Ancak okuyacağınız satırlar kurgudur, salt kurgu.”
Diye başlıyor ve evet, kurgu olduğu zaten çok belli oluyor okurken. “Bu kadar da olamaz” diyorsunuz artık bir yerden sonra. Bu Luanda acaba o kadar küçük bir yer mi? Bütün olaylar hep bir avuç insan etrafında dönüyor. “Bu kadar da tesadüf olamaz artık” falan diye düşünürken…
Zaten kitap beni biraz açıkçası geç içine aldı diyebilirim. Bayağı neredeyse on beş gündür elimde yani kitabı gezdiriyorum, sürekli okumaya çalışıyorum falan. 150. sayfalara kadar 3–4 günde zor okudum böyle. Araya hep zaman girince devam etmek de zor oluyor. 20 sayfa, 20 sayfa okuya okuya kendimi zorladım ve o ortalardan sonra, o olayların biraz bağlanması, her şeyin aslında muhteşem bir şekilde kurgulanması sizi kitabın içine alıyor ve bırakamıyorsun ondan sonrasında. Ve bir günde bitirdim yani kalan yarısını. Sonu, özellikle son bölümler o kadar etkileyiciydi ki.
Ve kitabın son sayfası… Bunu da hemen o sayfanın ilk cümlelerini de baştan paylaşayım. Merak etmeyin, kitaptan bağımsız:
“2004'te, şimdiden oldukça uzak bir öğle sonrasında, yönetmen Jorge Antonio, Angola’da çekilecek uzun metraj filmin senaryosunu yazmam için kışkırttı beni. 1975'te bağımsızlığın hemen öncesinde kendini eve kilitleyen, meydana gelen olaylar neticesinde dehşete kapılan Portekizli bir kadından bahsettim ona. Jorge’nin coşkusu bu senaryoyu yazmamı sağladı. Film her ne kadar yarı yolda kalsa da senaryonun orijinal yapısı kitabı bugüne getirdi.”(s.268)
Bu “Teşekkürler ve Bibliyografya” bölümünden öğrendiğimize göre “Haikai” ve “Şeytan Çıkarma” bölümlerindeki Ludo’nun şiirlerini yazan kişi de Brezilyalı şair Chirstiana Novoa’ymış. Onu da analım yeri gelmişken. Şimdi taşlar iyice yerine oturuyor, o zamana kadar çünkü dediğim gibi garipsemiştim. Bu kadar böyle de bir kurgu olur mu? Her şey nasıl birbirine bağlanıyor? Evet, bu bir film senaryosu, daha doğrusu senaryodan uyarlanma. Keşke filmi de çekilseydi, merak ettim yani. Sonradan çok güzel bir film olur, gerçekten çok etkileyici karakterler var.
Ludo zaten başlı başına modern bir Robinson Crusoe gibi bir şey. Ama onun etrafındakiler de en az onun kadar… diyeceğim, o zaman da çok abartmış olurum, ama onlar da çok etkileyici.
Bir küçük şefimiz var, ona da hayran olmamak elde değil. Neyse, yeri geldikçe açıklarım. Çok, çok fazla alıntım… Bu kadar çok alıntım… Ama kitabın son bölümlerini okudukça, olay o altyapısını öğrendikçe not birden uzamaya başladı. Normalde böyle işte bir sayfadan iki cümleyi not alacakken, o sayfanın tamamını aldım. “Ooow, bunun hepsini yazmam lazım” dediğim oldu. Çünkü başları biraz kitabı da ziyan etmişim aslında, anlayamamışım birçok yerin o ipuçlarını. O kadar büyük olaylar beklemiyordum o kelimelerin ardından, ama öyleymiş.
Olsun, o yüzden bu kitapta çok fazla o bilgileri vermemeye de çalışacağım. Ama bence mutlaka okuyun, ilk gördüğünüz yerde edinin. “Unutmanın Genel Teorisi” isimli bir roman olduğu çok belli olmuyor ama harika bir roman bence. Hemen ilk alıntım… İlk sayfası zaten kitabın… Aslında ilk cümlelerini alacaktım dediğim gibi, bu alıntılar hep uzadı. Kitap şu paragrafla başlıyor:
“Ludovica, hiçbir zaman gökyüzüne bakmayı sevmedi. Çocukken bile, açık alanlarda yaşadığı korku ona işkence gibi gelirdi. Evden çıkarken kendini zayıf, savunmasız, sırtından kabuğu çıkarılmış bir kaplumbağa gibi hissederdi. Çok küçükken, altı yedi yaşlarında, hava nasıl olursa olsun siyah büyük bir şemsiyenin koruması olmadan okula gitmeyi reddederdi. Ne ailesinin durumdan duyduğu rahatsızlık ne de arkadaşlarının acımasız alayları onu caydırırdı. Ludo, daha sonra iyileşti. ‘Kaza’ dediği şey gerçekleşene kadar bu ilkel korkuya bir önsezi gibi bakmaya devam etti.”(s.9)
Buradaki o tırnak içinde de yazılmış, -bunu da sonradan fark ettim, ilk okurken gözümden kaçmış- demek ki o “kaza” dediği şey aslında öyle kısa dört harflik bir kelime değil. Bunu da son bölümlere yakın öğreniyoruz.
Ama hemen bir sonraki sayfada kitaba çok sevimli, çok güzel bir karakter giriyor. Benim de bu son kitaplarımda karşıma çıkan… Gerçi insanlardan da biliyordum böyle çok iyi bir karakter olduğunu, böyle çok sevimli bir köpek olduğunu. Çünkü kitabın kapağında yer alıyordu. Ama bu kitapta mesela hiç ipucu yoktu bununla ilgili. Ama hemen ikinci sayfada çıktı karşımıza. Hem onu okuyayım, hem Ludo’nun kaldığı ev hakkında da ipuçları veriyor.
“Bir sonraki ay Luanda’nın en lüks apartmanlarından birinin üst katındaki büyük bir eve yerleştiler: Predio dos Invejados, Kıskanılanlar Apartmanı.
Ludo için yolculuk zor geçmişti. Sakinleştiricilerin etkisiyle evden bilinçsiz bir halde, sızlanarak çıktı. Uçuş boyunca hep uyudu. Sonraki sabah eskisine benzer bir rutine uyandı. Orlando değerli bir kütüphaneye sahipti; içinde Portekizce, Fransızca, İspanyolca, İngilizce ve Almanca dillerinde binlerce eserin olduğu, dünya edebiyatının neredeyse tüm büyük klasiklerinin yer aldığı bir kütüphaneydi bu. Ludo’nun şimdi daha fazla kitaba erişimi, ancak daha az vakti vardı. Çünkü evdeki iki hizmetçi ve bir aşçının gönderilmesi için ısrar etmişti, şimdi tüm ev işlerinden kendisi sorumluydu.
Bir akşam mühendis, elinde dikkatle taşıdığı karton bir kutuyla eve geldi ve kutuyu baldızına uzattı:
‘Bu senin için Ludovica, sana arkadaşlık etmesi için, çok uzun süre yalnız kalıyorsun.’
Ludo kutuyu açtı, kutunun içinde, ona korkuyla bakan yeni doğmuş beyaz bir köpek yavrusu buldu: Erkek, Alman Kurdu.
Orlando açıkladı:
‘Hızla büyük. Bu az rastlanır bir albino, güneşe çok çıkmamalı. Ona ne isim vereceksin?’
Ludo hiç tereddüt etmedi:
‘Fantasma!’
‘Fantasma?’
‘Evet, bir hayalete benziyor, onun gibi bembeyaz.’”(s.10)
Beyaz olmasının nedeni zaten albino olması ama ismi de ona cuk oturuyor yani. Ludo, Fantazma’yla sonradan can yoldaşı olacak. Yani bu köpek ve bu otuz yılını geçireceği apartman dairesi… O büyük kütüphane, binlerce kitap ve Ludo’nun o hizmetçileri kovması. Daha doğrusu gönderilmesini istemesi, o psikolojiyi de anlıyorum çünkü kardeşinin yanına aslında bir “üçüncü tekerlek” derler ona. İngilizcede öyle değişik bir deyimleri var. Yani bir fazlalık, aslında bir fazla kişi gibi hissediyor kendini. O yüzden bir şeyler yapması lazım o evde kalabilmek için, kendisini o hizmetçilerin işlerini yapmak zorunda hissediyor.
Ve okumayı da çok seviyor. Ve sonunda ilk defa hayatında belki de böyle rahatça kitap okuyabileceği, binlerce kitaba sahip olduğu bir ortama ulaşıyor. Ama işte bu sefer de işi başından aşkın. O da bana böyle bir empati yaptırmıştı. Şu an hayatımda benim öyle değil, sadece daha önce hep benzer zorlukları ben de yaşardım. İnsan o gerekli imkana sahip olunca da, yani o bolluğa… Bu para olaylarında çok herkesin başına gelir: Vaktiniz olunca paranız olmaz, paranız olunca vaktiniz olmaz.
Ve bölüm bölüm yazılmış kitap, her bölümün ayrı güzel bir başlığı var. O açıdan aslında okunuyor. Yani tam benim sevdiğim türde bir roman aslında. Bu evden biraz evet bahsedeyim: Ludovica evdeyken bir devrim oluyor ülkede. Angola şehri bağımsızlık mücadelesi veriyor bir yandan. Bir Portekiz sömürgesi miymiş oraları, ben de çok araştırmadım. Çok böyle kanlı olaylar olduğu için zaten okurken de biraz rahatsız etti beni.
Ama Ludovica işte bu evde kardeşiyle, ona bu köpeği veren maden mühendisi kardeşinin kocası, çıkıyorlar ve bir gün gelmiyorlar eve geri. Onlardan habersiz, ne olduğunu da bilmiyor. Ve dışarıda işte o isyan, çatışmalar, şiddet, savaş yani bir anlamda patlak verince, dışarı çıkmaya zaten korkan bir insan, yaşadığı kaza sonucu kendisini eve kapatıyor. Ama eve ne kadar kapanabilirsin böyle bir ortamda?
İşte o isyancılar, o haydutlar diyeyim yani artık… Onların çünkü çok devrimle de alakası yok. Bu savaşların aslında en korkunç yanlarından biri de böyle ortaya çıkan parazitler, parazit gibi insanlar, mikroplar… Talan için, yağma için ortaya çıkan, yani kendi halkına bile zulmedecek türdeki insanlar. Hiç onların yani savaşla, bağımsızlıkla falan da alakası yok.
Ve onun o kapısını çalıyorlar, çok korkuyor o zaman Ludo. Orada yine başına trajik bir olay geliyor ama bunu da söylemeyeyim. Sonradan aklına geliyor ki o terasta bir havuz yapacaklarmış zamanında. Malzemeleri, toplamışlar ama sonradan vaz mı geçmişler, kalmış arada, olmamış yani o iş. Ama malzemeler orada kalmış, çimentolar, tuğlalar… O geliyor aklına ve hemen kapının arkasında bir duvar örüyor. Gidiyor, orada o malzemeleri taşıyor ve artık o haydutlar da… Onlarla da bir şekilde başa çıkıyor. Başka kimse de gelmiyor ve otuz yıl, dile kolay, bu evde… Zaten çok zengin bir aile oldukları için evde her şey var yani, yiyecek, içecek üzerine.
Ama bu “her şey” dediğimizde, onunla ilgili bir alıntım vardı galiba. Evet varmış. Otuz yıl diyorum yani, ne olabilir ki bir evde? Hiçbir zaman otuz yıllık bir yiyecek içecek olamaz, zaten tarihi geçer onların, günü geçer, yine yiyemezsiniz. Mecburen çok büyük bir yaşam mücadelesi verecek. İşte o hayata tutunması, tutunmaya çalışması, pes etmemesi çok kıymetliydi. Hemen yine başlarda şöyle bir, o atmosfere bizi sokacak güzel bir alıntım var…
“Pencerenin öte yanında olanlardan korkuyorum, dışarıdan eve giren havadan ve getirdiği gürültüden. İsimlerini bilmediğim sayısız böcekten, sivrisineklerden ürküyorum. Akan bir nehre düşmüş kuş misali her şeye yabancıyım. Radyonun evin içine getirdiği, dışarıda konuşulan dilleri, ne söylediklerini anlamıyorum. Portekizceye benzeseler bile; çünkü onların konuştuğu Portekizce artık benimki değil.
Işık bile bana garip geliyor.
Aşırı aydınlık.
Sağlıklı bir gökyüzünde ortaya çıkmayacak kadar keskin renkler.
Kendimi dışarıdaki insanlardan çok köpeğime yakın hissediyorum.”(s.39)
Dediğim gibi o alıntıların uzaması… Son cümleyi alacaktım sadece ama bu başların da ne kadar önemli olduğunu, bütünün içindeki ufacık parçalar olduğumuz gerçeği… Bunu ileride çok güzel kullanmış yazar. Gerçekten çok başarılı bir yazar, belli yani. Bir gazeteci aynı zamanda ama kalemi çok kuvvetli. Böyle bilinen araştırmalar olur işte bilimsel… Ben onları da çok severim hem okumasını hem araştırmasını. Zaten bu podcastlerde de yeri geldikçe bahsetmeye çalışıyorum. Bazen çok kötü oluyor onları anlatmakta, fark ediyorum dinlerken “Ya bu araştırma böyle mi anlatılır?” diyorum kendi kendime. Ama işte öyle araştırmaları, böyle bilimsel gerçekleri ufak ufak alıp kitaba öyle bir yedirmiş ki, o kurguda öyle güzel kullanmış ki onları.
Zaten yine ikonik bir cümle yer alıyor kitapta: “İyi bir hikayesi olan kraldır” diyor, “kral gibidir” diyor. Aynen öyle. Bu kitap, zaten kapağın arkasında da Financial Times’tan sanırım… Normalde o kitap arkasındaki yorumları en son okurum ama o cümle de gözüme çarpmıştı. Diyor ki mesela orada: “Roman’ın karakterlerinden biri diyor ki ‘İyi bir hikayesi olan insan neredeyse kraldır.’ Bu doğruysa, Agualusa kendini kıtanın asilleri arasında görmeli.” demişler. Zaten bu kitap Dublin Edebiyat Ödülü de almış ve The Man Booker International finalistiymiş 2016 yılında. Ben işte onları direkt es geçtim, çok bahsetmedim. Bayağı bir ödüle aday olmuş aynı zamanda.
Ve kitabın bu olay örgüsü ilk başta… Bu olaylar birbirinden o kadar alakasız, o kadar bağımsız gibi görünüyor ki. “Şimdi bunu niye okuyoruz? Bu nereden çıktı? Bunu niye yazdı yazar?” falan diye şaşırıyoruz. Birkaç bölüm sonra o olayın altyapısı anlatılınca “Yok artık!” diyoruz. Yani bu kadar mı olur? Biraz böyle, o benim de çok sevdiğim “Memento” filmi vardır, sondan böyle geriye doğru gider gibi, Nolan’ın… Gerçi onun çılgınlığı, dehası… Bir yandan biraz o tadı da verdi kitap bana. Tabii ben onu anca sonunda, kitabı bitirince anlayabildim.
Ama böyle ufak ufak ipuçları, sonra o geriye doğru akış… İşte daha kitabın başından biliyoruz yani Ludo’nun otuz sene o evde kaldığını, ama nasıl kaldı? İşte onun ayrıntıları… Yani o kapıya duvar örmesi bile mesela en baştan veriyor onu. “Nasıl yani, insanın evinde inşaat malzemesi mi olur?” diyorsunuz, sonra işte o havuz olayını açıklıyor. Evinde o otuz sene boyunca kitaplarını, yerdeki o tahtaları yaktığından bahsediyor. “O kadar kitap olur mu evde?” diyorsunuz, kütüphaneden bahsediyor.
Hep böyle olmayacak, işte mesela “Asi Anten” diye bir bölüm var. O Ludo terasta dışarıda gördüğü antenlerden bir tanesi ters yöne bakıyor mesela, ona “Asi Anten” diye bir isim koyuyor. Sonra o antenin diğer antenlerle aynı yöne döndüğünden bahsediyor. “Ya bu ne saçma sapan bir bölüm, niye bunu anlattı?” diyorsunuz. Ve sonra o bile bir yere bağlanıyor.
Yani bunlar işte biraz o film senaryosu… Bir filme senaryo olarak yazılmasının da etkisi… İlk başta filmlerde çünkü çok güzel olur bunlar. Böyle her şey mutlaka birbirine bağlanır, o “silah çıktıysa patlar” görüşüne de uygun olarak. Ya hiçbir şey boş değil aslında. Neyse, neyse ben hemen devam edeyim…
“Sondan sonra zaman yavaşladı. En azından Ludo’ya öyle geldi. 23 Şubat 1976'da ilk günlüğünü yazdı:
Bugün hiçbir şey olmadı. Uyudum.
Rüyamda uyuduğumu gördüm.
Ağaçlar, küçük hayvanlar, bir böcek topluluğu rüyasını benimle paylaşıyordu. Hepimiz oradaydık, koro halinde rüya görüyorduk, küçük bir odada kalabalıkmışçasına karşılıklı fikir alışverişinde bulunuyorduk, kokularımız iç içe geçiyordu ve birbirimizi sevgiyle okşuyorduk. Hatırlıyorum, hem ağına yaklaşan bir örümcek, hem de o örümceğin ağına takılıp kalmış bir sinektim. Kendimi güneşte akan çiçekler, rüzgârın taşdığı polenler gibi hissettim. Uyandım ve yalnızdım. Uyurken rüyamızda uyuduğumuzu görüyorsak, görebiliyorsak, gözümüzü açtığımızda da daha bilincinde olduğumuz bir gerçekliğe uyanabilir miyiz?
Bir sabah uyandı, musluğu açtı, ama su akmadı. Korkmuştu. Belki de yıllarını geçireceği kapalı apartman dairesinde ilk kez sular kesilmişti. Kilerdeki yiyeceklerin kabataslak bir hesabını yaptı. Tuz için endişelenmesine gerek yoktu. Aynı zamanda aylarca yetecek kadar un, çuvallar dolusu fasulye, toz şeker paketleri, kasalarla şarap, meşrubat, onlarca kutu konserve sardelye, ton balığı ve sosis de vardı.”(s.43)
Burada o gördüğü rüya da aslında çok anlamlıydı. Onu da işte dediğim gibi sonradan anlıyoruz, çok güzel bağlanıyor kitap. Ve evdeki o bu kadar çok yemeğin bir altyapısı da, aynı zamanda bu ülkedeki, bu şehirdeki insanlar… Tuzu kuru olanlar, yani imkanı olanlar aslında kaçıyorlar ülke karışınca böyle. O bağımsızlık savaşının patlayacağı belli olunca ve o evlerindeki yiyecekleri, içecekleri hep komşularına dağıtma gibi, komşularına verme gibi bir durum var, “nasılsa gideceğiz biz, evde bozulmasın” diye. O yüzden de Ludo’nun evine hiç olmayacak kadar yiyecek geliyor. Onu da sonradan öğreniyoruz. İşte bunlar o başta böyle saçma gelebilecek ayrıntılar, sonradan çok güzel temelleniyor. O yüzden sevdim ben bu kitabı. Ve yine çok etkileyici bir bölüm:
“Kapana son yakalananlardan biri sağ ayağına sarılı bir halkayla gelmişti. Ludo, halkaya bağlı küçük bir plastik silindir buldu. Silindiri açtı ve içinden piyangoya benzer sarılı bir kâğıt çıktı. Lila renkli, özenli bir el yazısıyla yazılmış cümleyi okudu:
Yarın. Saat altıda, her zamanki yerde. Çok dikkatli ol. Seni seviyorum.
Ludo kâğıdı yeniden rulo yapıp küçük silindirin içine koydu. Tereddütte kaldı. Açlıktan midesi kazınıyordu. Bu arada güvercin bir ya da iki parça elmas yutmuştu. Geriye çok az elmas kalmıştı, bazıları yem olarak kullanılmak için fazla büyüktü. Diğer yandan not ilgisini çekmişti. Birden kendini çok güçlü hissetti. Çiftin kaderi oradaydı, onun ellerinin arasında; pür korkudan kalbi güm güm atıyordu. Kanatlı kaderi dikkatle tuttu, dipsiz gökyüzüne doğru fırlattı. Günlüğüne şöyle yazdı:
Güvercinin yolunu gözleyen kadını düşünüyorum. Postaya güvenmiyor mu ya da artık posta yok mu? Telefona güvenmiyor mu ya da artık telefonlar çalışmıyor mu? İnsanlara güvenmiyor, orası kesin. İnsanlık hiçbir zaman iyi olmayı beceremedi. Onu güvercini tutarken hayal ediyorum, daha önce benim ellerimin arasında titrediğini bilmeden. Kadın kaçmak istiyor. Neden kaçmak istediğini bilmiyorum. Bu parçalanan ülkeden, boğucu bir evlilikten, başkasının ayakkabısı gibi ayağını sıkan bir gelecekten? Küçük bir not iliştirmeyi düşündüm -’Posta güvercinini öldür.’- evet, eğer güvercini öldürürse bir elmas bulacak. Ya da güvercini güvercinliğe göndermeden önce notu okuyacak. Sabah saat altıda uzun boylu, hal hareketlerine dikkat eden, hassas kalpli olduğunu hayal ettiğim bir erkekle buluşmaya gidecek. Adam bu kaçışı hazırlarken müphem bir hüzün onu aydınlatacak. Bu kaçış onu vatan haini yapacak.
Başıboş dünyayı gezecek, bir kadının aşkından güç alacak, ama hiçbir zaman sağ elini sol yanındaki göğsüne götürmeden uykuya dalamayacak.
Kadın, adamın hareketlerini fark ediyor.
Canını acıtan bir şey mi var?
Erkek başını sağa sola sallayacak, -yok, hiçbir şey yok.
Nasıl açıklasın ki canını acıtan şeyin kaybettiği çocukluğu olduğunu?”(s.49)
Ludo burada o notu okuduktan sonra gerçekten o yaşadığı ikilemi hissediyorsunuz. Çünkü karnı aç, çok aç. O evdeki malzemeler çoktan bitti, yani artık avlanmaya başladı kendi çapında. O terasta basit bir o kutu tuzağı vardır ya, kuşları avladığı, güvercinleri. Ama işte onlara yem olarak sunabileceği bir şeyi bile yok evde.
O bütün her yeri araştırırken, çekmeceleri dolapları karıştırırken karşısına çıkan o elmaslar var. Aslında hepsi çok değerli, bir zenginlik yani taşıyor küçücük bir kesede. Ama bir yandan da işte açken hiçbir anlamı yok onların. Onları kullanıyor yem olarak ve güvercin de işte o bir iki tanesini yutuyor arada. O güvercini geri salması kitabın bütün akışını değiştirecek.
İşte hayatta da böyle, küçücük Kelebek Etkisi denilen olayların biz farkında değiliz, fark etmiyoruz. Ama her şey birbirine bağlı olunca, inanılmaz… Yani gerçekten… Zaten o güvercini, o notu yazan kişinin — o kişinin kim olduğunu da öğrendiğinizde, ve daha da bence önemlisi, o notun kime yazıldığını öğrendiğinizde şok oluyorsunuz.
“Radyoda öfkeli bir ses bağırarak firarilere gözdağı veriyordu:
Onları bulup bağlayıp kurşuna dizeceğiz!
Parlak gülüşlü adam başını sağa sola salladı.
‘Bağımsızlığımızı bunun için kazanmadık. Angolalılar birbirini kuduz köpek gibi öldürsün diye.’ Derin bir nefes aldı. ‘Şimdi yaralarını iyileştirmeye bakalım, sonrası dinlenme. Boş bir odamız var, kargaşa bitene kadar orada kalırsın.’
‘Kaosun sona ermesi biraz zaman alabilir.’
‘Geçecek hepsi yoldaş, kötülük bile dinlenmeye ihtiyaç duyar.’”(s.79)
Burada da yine aslında son cümleyi alacaktım ama alıntılar uzadı. Ve o radyodaki şakşakçılar, yanlı radyo yayınları… Ya medya… Gerçi kitapları da bir medya aracı olarak görebilir miyiz? Görebiliriz. Bu ayrıştırıcılığı yaptığı zaman ne kadar tehlikeli! O ateşi harlıyor git gide, burada daha o yaralı olan kişi “küçük şef” diye adlandırılan genç -bir isyankar diyebilir miyiz?- neyse, onun da yeri gelir. O zaman biraz nasıl artık spoiler vermeden anlatmaya çalışırım…
Ludo’nun artık defterlerinin bittiği, kalemlerinin tükendiği, kömür parçalarıyla duvarlara yazdığı bölüm geliyor.
“Günler sıvıymışçasına akıp gidiyor. Artık ne yazacağım bir defterim ne de kalemlerim var. Artakalan kömür parçalarıyla duvarlara kısa satırlar yazıyorum.
Yediğim yemekten, içtiğim sudan, yaktığım ateşten ve kullandığım sıfatlardan tasarruf ediyorum.
Orlando’yu düşünüyorum. Başlangıçta ondan nefret etmiştim. Daha sonra dikkatimi çekmeye başladı. Bşaştan çıkarıcı olduğu bile söylenebilir. Aynı çatı altında iki kadın ve bir erkek, -tehlikeli bir kombinasyon.”(s.91)
Orlando, o kız kardeşinin kocası. Başta adı aklıma gelmemişti, söyleyememiştim. Ve burada da bu son cümle özellikle size tuhaf gelebilir, biraz rahatsız edebilir. Ama tanımıyorsunuz ki Ludo’yu. Yani ben de orada biraz ön yargılı davrandım, sonra neden böyle düşündüğünü anlıyorsunuz. Ben o yüzden size fazla ayrıntı vermeyeyim ve az önce bahsettiğim küçük şeften uzunca da bir alıntımı paylaşayım:
“Küçük Şef aylar boyunca gizli saklı yaşamını sürdürdü. ilk devlet başkanının ölümünün ardından rejim çekingen bir açılım provası yaptı. Cezaevinde silahlı muhalif gruplarla herhangi bir bağlantısı olmayan politik tutsakları serbest bıraktılar. Bazıları devlet kademelerinde yer almak üzere davet aldılar. Küçük Şef başkentin sokaklarına çıktığında ona hâkim olan duygu korku ve meraktı. Neredeyse herkesin onun ölümüne inandığını öğrendi. Arkadaşları o kadar eminlerdi ki onun cenaze törenine bile katılmışlardı. Mücadeleden bazı yoldaşlar, onu sapasağlam karşılarında görünce nedeyse hayal kırıklığına uğramışlardı. Madalena’ya gelince, onu sevinçle karşıladı. Son yıllarda bir sivil toplum örgütü kurmuştu: Taş Çorbası. Kendini Luanda’nın gecekondularında yaşayan halkın beslenme koşullarını iyileştirmeye adamıştı. Başkentin kenar mahallelerine gidip kısıtlı imkânlarla geçinen annelere, çocuklarını nasıl en iyi şekilde besleyebileceklerini öğretiyordu.
‘Çok harcamadan da iyi beslenebilirsin,’ diye açıkladı Küçük Şef’e. ‘Sen ve arkadaşların büyük kelimelerle ağzınızı dolduruyorsunuz: Sosyal adalet, özgürlük, devrim… Ne var ki bu süreçte insanlar hapishanelerde çürüyor, hasta oluyor ve ölüyorlar. Söylemler karın doyurmuyor. İnsanların asıl ihtiyacı olan şey taze sebze ve lezzetli bir Muzonguê, en azından haftada bir kez. İnsanları yemek masasına oturtmakla başlayan devrimlere inanıyorum.’
Bu, genç adamı heyecanlandırmıştı. Sembolik bir ücret, üç öğün yemek, yatacak yer ve temiz çamaşır karşılığında hemşireyle çalışmaya başladı. Yıllar geçti, duvarlar yıkıldı, barış geldi, seçimler yapıldı ve savaş yeniden başladı. Sosyalist sistem bizzat onu kuranlar tarafından yıkıldı ve kapitalizm her zamankinden daha azgın bir şekilde onun küllerinden doğdu. Henüz çok kısa bir zaman geçmişti ki aile yemeklerinde, partilerde, protestolarda, gazete makalelerinde burjuva demokrasisine karşı olanlar şimdi görkemli arabaların içinde markalı elbiselerle geziyorlardı.”(s.100–102)
Böyle dışarıdan bir gözle bakınca, o olayların döngüselliği gerçekten inanılmaz. Ve burada o küçük şefin bir kurtulma hikayesi de var. Onu da başta anlatıyor. Sonradan, başta, “Ufak, böyle nasıl oldu bu?” diyorsunuz. Burada da işte mesela kendi cenazesi… Sonradan ama nasıl olduğunu da açıkladığında çok etkili oluyor, güzel bir anlatım şekli bence.
Ve bu “Muzonguê” bir balık çorbası gibi bir şeymiş, o Angola’nın yerel yemeği, dipnotta geçiyordu. Ve o Madalena’nın yaptığı… Aslında asıl direniş böyle olur dedirtti bana. Yani bir silah alıp insanları öldürmek değildir mücadele etmek; her zaman insanlara yemek yapmak çok daha zor, çok daha fazla emek istiyor. O yüzden de zaten biraz göz ardı ediliyor, böyle küçümseniyor belki, ama çok daha değerli. Savaş zaten alıp silahı böyle bütün gün gezmiyorsunuz. O sadece görünen yüzü. Bunlar, kapılarında o açlık, sefalet var her zaman.
Ve ben bu kaydı aldığım zaman Trump yeniden seçildi daha dün. Ve belki gün mü, bu hafta diyeyim, onların da seçimleri Salı günü olunca. Ama bu bölüm muhtemelen Aralık’ta falan yayınlanacak. Neyse, şunu diyecektim: Trump’ın ilk seçildiği zamanı hatırlıyorum, o 10 yıl öncesi falan olması lazım. Şimdi bir ara bir seçim daha kaybedince, 8–10 yıl önce falan olması lazım onların. Artık 4 senede bir, evet de bilmiyorum neyse.
İşte o ilk seçildiği zaman bayağı dünya böyle şok olmuştu. Yani “Nasıl Trump gibi bir adam seçilir? Bu bir şaka mı, dalga mı geçiyorsunuz?” Çok karikatürize edilmişti yani. Ama bak işte, aradan sonra gelen Biden gibi yine bir saçma sapan bir adam olunca, o koca, şu an belki de dünyaya hükmeden, en azından o dünyanın polisi, jandarması gibi kendisini gören vahşi bir devletin halkı yine büyük bir oranda gidip tekrar Trump’a dönüyor. Yani işte demokrasi… Yani “Körlük” romanının devamı olan “Görmek”teki gibi boş oy verebilecek kadar cesur bir halk çıkmıyor. Tabii ki Amerika’dan nerede çıkacak.
Ve bu arada, evet tam da sıradaki alıntıymış zaten, güzel denk geldi. Kitapta da “Körlük” diye bir bölüm var, onun da tamamını okuyayım. Çünkü Ludo notlarından, Ludo notları böyle kitapta genelde çok dengeli. O bölümlerde aralarda böyle Ludo bölümleri giriyor, onun yazdıkları. İlk başlarda biraz daha uzun, işte o günlükleri olduğu için. Sonradan kalemi bitince duvara yazdıkları gittikçe azalıyor, kısalıyor sözleri. İşte burası da o bölümlerden biri:
“Görme yeteneğimi kaybediyorum. Sağ gözümü kapattığımda tek görebildiğim şey gölgeler. Her şey kafamı karıştırıyor. Duvarlara tutunarak yürüyorum. Güçlükle ve her defasında daha büyük büyüteçlerle yalnızca gün ışığında okuyabiliyorum. Bunca yıl bana yoldaşlık eden güzel sesleri yakıyorum. Yakmaya kıyamadığım elimde kalan kitapları yeniden okuyorum.
Bazen düşünüyorum: Delirdim mi acaba?
Yan dairenin terasında bir su aygırının dans ettiğini gördüm. Eminim, bu bir yanılsama; ama öyle gerçekti ki…
Belki açlıktandır. Çok kötü besleniyorum.
Zayıflık, görme duyumu kaybetmemin yarattığı boşluk, okurken harfler arasında tökezlememe neden oluyor. Daha önce defalarca okuduğum sayfaları okuyorum, ama artık aynı değiller. Okurken hata yapıyorum ve bazen bu hatalarda inanılmaz doğrular buluyorum. Hatalarda sıklıkla kendimi buluyorum.
Bu hatalar bazı sayfaları daha da anlamlandırıyor.
Ateşböceklerinin parıltısı odaları ateşböceklendiriyor. Denizanası gibi hareket ediyorum bu puslu aydınlığın içinde. Kendi rüyalarıma gömülüyorum. Belki buna ölmek deniyor.
Bu evde mutluydu, güneşin beni ziyaret etmek için mutfağa uğradığı o akşamüstlerinde. Masaya otururdum. Fantasma gelir, başını kucağıma yaslardı.
Eğer hâlâ yer, kömür ve yeterince duvar olsaydı, unutmak üzerine muhteşem bir eser yaratabilirdim burada:
Unutmanın Genel Teorisi.
Bütün evi muazzam bir kitaba dönüştürdüğümü fark ettim. Kütüphane yandıktan sonra, ben öldükten sonra, artakalanlar benim sesim olacak.
Bu ev, bütün duvarlar benim sesim. “(s.109–110)
Kitabın ortalarında artık kitabın adının da açıklandığı bölüm olmuş burası. Aynı zamanda ben zaten özellikle dikkat ederim böyle kitabın ismi nereden gelmiş diye, onu yazan yazarlara da ayrı bir saygı duyarım. Burası yine çok çok etkileyiciydi. Zaten bu, kitap okumayı sevenlerin de en büyük korkularından biridir: Gözlerinin bozulması, artık okuyamamak. O korku bile yeter yani insana. Ludo’nun burada yaşadığı bir yandan da o, bir yandan da artık yazamamak… Da yazmaya da alışıyor, çünkü zaten onu aslında hayatta tutan o avladığı güvercinler, o yetiştirdiği tavuklar, bitkiler falan değil. Sadece yazmak da bence onu hayata bağlıyor, tutuyor, ona bir terapi gibi oluyor. O aklını kaybetmesi, “Acaba delirdim mi?” diye düşünmesi… Aslında onun delirmesini engelliyor yazmak ve bütün evi muazzam bir kitaba dönüştürmesi. O da bir yandan gerçekleşiyor.
Aslında çok güzel bir film olacaktı. Ama belki de böylesi daha etkileyici olmuştur. Belki film kötü çekilecekti, gerekli bütçe muhtemelen bulunmayacaktı ve tutmayacaktı, kaybolup gidecekti yani. Belki böyle daha çok insana sesini ulaştırmıştır. En azından ben, muhtemelen bu bir film olsaydı haberim olmazdı sanırım. Ve sonrasında yine acıklı bir bölüm var:
“Fantasma uykusunda öldü. Son haftalarda oldukça az yiyordu. Doğrusu hiçbir zaman çok yemedi -yiyecek çok bir şey de yoktu aslında- bu kadar uzun süre yaşamasının sırrı budur belki de. Laboratuvarda yapılan deneylere göre farelere düşük kalorili bir beslenme programı uygulandığında ortalama yaşam süreleri uzuyor.
Ludo uyandığında köpek çoktan ölmüştü.
Kadın, açık pencerenin karşısındaki yatağa oturdu. Zayıf dizlerini kollarının arasına aldı. Yavaş yavaş pembemsi bulutların şekillenmeye başladığı gökyüzüne doğru gözlerini kaldırdı. Terasta tavuklar gıdaklıyordu. Alt kattan bir çocuğun ağlama sesi duyuluyordu. Ludo, göğsünün boşaldığını hissetti. Bir şey, karanlık bir madde, tıpkı çatlak bir kabın içinden sızan su gibi onun içinden akıp gidiyor ve soğuk çimentonun üzerinde süzülüyordu. Dünyada onu seven, onun da sevdiği tek varlığı kaybetmişti ve dökecek tek damla gözyaşı yoktu.
Ayağa kalktı, bir parça kömür aldı, ucunu bileyip misafir yatak odasının hâlâ temiz olan duvarlarından birine saldırdı:
Fantasma bu gece öldü. Her şey anlamını yitirdi. Gözlerindeki bakış beni okşuyordu, beni anlıyordu, ayakta tutuyordu.”(s.127,128)
Sadece bunları yazabiliyor. Bu bir önceki alıntıda da şey geçiyordu, neydi o hayvanın adı, su aygırı… Evet! Bir de dans ediyor. Yani o da aslında gerçek, hemen yan komşusu. Yani oraları çok anlatmayayım, inanılmaz bir kurgusu var. Dediğim gibi bütün olaylar birbirine bağlanıyor. Ve burada da köpeğini kaybetmesi hüzünlü, acıklı bir sahneydi.
Ve sonunda geldik kitabın kötü karakterine. Ya bu kadar geç tabii ki karşımıza çıkmıyor, çok çok etkin bir rolü var onun da, en az küçük şef kadar. Bir dedektif oluyor sonradan, Monte isimli bir kahraman. Diğer sıfatlarını saymayayım, fazla spoiler olur. Sadece ben bu kısa alıntıyı paylaşayım en iyisi.
“Magno Moreira Monte, ışıksız bir sabaha uyandı, kendini kaynağını kaybetmiş bir nehir gibi hissediyordu.”(s.167)
Bu cümlede bana çok güzel geldi. Ben de bazen kendimi kaynağını kaybetmiş bir nehir gibi hissediyorum sanki, ama bunun farkında değildim okuyana kadar. Ve işte o kitabın arka kapağında da yazan bölüm buradaki… Bu hikayeyi de bu Monte uyduruyor. Monte çok akıllı bir adam zaten, bakın burada ne yapıyor. Ben o başlarını biraz bilerek atladım, fazla spoiler olmasın diye. O yüzden biraz orta yerinden başlayacak ama bakalım ne anlayacaksınız.
“Şapkayı çamurlaşmış zemine bıraktı. Sonra çöp konteynerinin yanı başında uyuyan oğlan çocuğunu sarsarak uyandırdı:
‘Şunu gördün mü?’
Çocuk sıçrayarak uyandı, irkildi:
‘Neyi ihtiyar?’
‘Şu şapkanın olduğu yeri! Uzunca bir melez işiyordu, sonra birdenbire toprak onu içine çekti. Ardında tek şapkası kaldı.’
Çocuk kocaman, sivilce kaplı yüzünü ona çevirdi, gözlerini kocaman açtı:
‘Vay canına babalık! Gerçekten gördün mü?’
‘Evet, apaçık gördüm. Toprak onu yuttu. Önce bir ışık belirdi, sonrası yok. Sadece şapka!’
İkisi orada öylece ayakta şaşkına dönmüş bir halde şapkaya bakakaldılar.
Onların şaşkınlığı diğer üç çocuğun da ilgisini çekti, korkulu ama aynı zamanda meyda okuyan bir ifadeyle yanaştılar.
‘Ne olup bitiyor burada Baiacu?’
Baiacu, zafer kazanmış komutan edasıyla onlara baktı. İlerleyen günlerde bu hikâye kulaktan kulağa yayılacaktı. İnsanlar çevresinde toplanıp onu dinleyeceklerdi. İyi bir hik3ayesi olan insan neredeyse kraldır.”(s.177,178)
“Bazı insanlar sevdikleri tarafından unutulmaktan korkarlar. Bu patolojiye atazagorafobi denir. Onun başınaysa tam tersi gelmişti. Hiç unutulmayacağı korkusu içinde yaşamıştı. Orada Okavango Deltası’nda kendini unutulmuş hissediyordu. Mutluydu.”(s.212,213)
Burada da tabii gençliğimizde bizi zehirleyen Emrah’ın o şarkısı geldi aklıma. “Unutulanlar unutanları asla unutmazlar” mıydı şarkıda geçiyordu sanki, yoksa bir filmden alıntı mı? Neyse, çok orasını hatırlamıyorum. Ve “patoloji” diye bahsetmiş bundan, sevdikleri tarafından unutulmak bir hastalık gibi bir şey yani, bunun korkusu. Ama herkeste de yani yok mudur acaba diye düşünürken, bunun tam tersinin de olması, o unutulmuş olmaya kaçmak, o saklanmak… Zaten onun psikolojisi de bambaşka, gerçekten o da çok çok zordur kesin. Ve küçük şefin ikinci kez hapse düşmesi var. Orada da o da bir hayvan sahipleniyor. Hemen o bölümü okuyayım size.
“Daima neşesizlikten ölürüz, ya da bu, ruhumuz bizi aldattığında gerçekleşir, yani ölürüz. Bu Küçük Şef’in teorisiydi. İş adamı bunu desteklemek için cezaevine ikinci kez girdiğinde başına gelenleri anlattı. Cezaevinin dehşet verici koşullarında, kötü muamele ve işkenceye cesaretle yüzleşirken sadece talihsiz yoldaşlarını değil, cezaevi gardiyanları ve ajanları bile şaşırtırdı.
‘Bu cesaret değildi,’ diye itiraf etti. ‘İsyankârlıktan çok çektim. Benim ruhum adaletsizliklere karşı geliyordu. Korku, evet, korku darbelerden daha çok acıtıyordu, ama polislerle karşı karşıya geldiğimde isyan korkuyu yeniyordu. Hiç sessiz kalmadım. Bana bağırdıklarında ben daha yüksek sesle bağırdım. Bir zaman sonra, benim onlardan korktuğumdan daha çok onların benden korktuğunu fark ettim.’
Bir defasında onu cezalandırmak için Kifangondo denen küçük hücreye tıktıklarında Küçük Şef bir fare buldu ve onu sahiplendi. Ona Esplendor ismini verdi; sıradan, kahverengi, hilekâr, bir kulağı kemirilmiş ve derisi çok kötü durumda olan bir fare için belki haddinden fazla iyimser bir isimdi.”(s.217)
Diye bitirmişim burada anlatımı. Çünkü “esplendor” ihtişam, görkem anlamına geliyormuş. Burada işte o küçük şefin zaten hayata bakış açısını da görmüş oluyorsunuz. Bir şeye konulan isim aslında sizin hakkınızda da çok şey söylüyor. Ve “Maalesef o zamana kadar hep bana bağırdıkları, ben daha çok bağırdım” diyor yani bu küçük şef. O farenin başına gelenlerden sonra uzun süre konuşmuyor, bir karşılık vermiyor. Daha da sinir ediyor o zaman o sorgulayıcı polisleri. Zor, onun da zor bir hayatı oluyor sonrasında. Her ne kadar zenginliğe kavuşsa da… Bak burada biraz spoiler verdim aslında yani.
Neyse gel biz o anten olayına… Çok iyi ya! Bizim ortaokuldaki miydi, lise… Lisedeki, evet lisede Barış Hoca matematik için, matematiği bize sevdiren öğretmenlerden biriydi yine. Ve tüm sınıfı kapsayan… Ben öyle hocaları çok sever. Bazı hocalar yüksek zümreye hitap eder, öyle diyeyim.
Anlayanlar sadece anlasın, sınıftaki 3–5 kişiyi kurtarsa ona yeter yani. O da bir bakış açısı olabilir ama bazı hocalarda sınıftaki o 3–5 kişiyi bile kaybetmek istemez. Herkese anlatmak ister, herkese bir şeyler vermek ister. Bana o hocalar sanki daha iyi yapıyormuş gibi gelirdi işlerini.
Ama onun da tabii şöyle bir yan etkisi var: O zaman da o konuları anlayan, çözen, bilen insanları biraz dersten soyutuyorsunuz. Yani onlar sıkılıyor bu sefer. Biz de öyle çok sıkılırdık bazen o derslerde. Çok tekrar tekrar hep aynı şeyleri anlattığı için. Çünkü herkese öğretmeye çalışıyor, hala anlamayanlar var. Matematik biraz zor olduğu için bazı insanlara ön yargıları, işte temelde alamayınca… Halbuki temel matematik orada lisede verilen. Ama işte biz de konuşurduk falan, kızardı bize de.
Kızardı, “Biliyorsanız anlatmayayım çocuklar” derdi. Değişik değişik böyle hitap şekilleri vardı. Bir soru sorup işte arada böyle boş atarsın, dolu tutturmaya çalışırsın ya. Daha çözememiş, yapamamış ama işte “Hocam şu mu cevap?” falan… “Atın atın” derdi, “Kaleden Barış Hoca var.” Bir de şeyi vardı, “anten” derdi işte. Çocuklara hakaret etmemek için aslında bir yandan bulduğu böyle orijinal bir şekil.
O zamanlar işte internet yok, bir şey yok, bu sosyal medya çağı gelmemiş. Aslında çok böyle fenomen olabilecek hocalarımız varmış gibi hissediyorum, bunlar internete düşseydi. Dediğim gibi bu kitapta da “Asi Anten” diye bir bölüm vardı. “Böyle niye anlatıyor?” diye anlamadığımız… Şimdi bakın, aşkı için ölen Monte’nin başına neler geliyor:
“Başkentin kirli ve gürültülü havasını arkalarında bırakıp bu eve taşındıklarında, Monte karısını televizyonsuz yaşamaya ikna etmeye çalışmıştı. Maria Clara da razı olmuştu. Ne de olsa onunla hemfikir olmayı alışkanlık haline getirmişti. İlk haftalarda beraber kitap okudular. Her şey yolunda görünüyordu. Ancak Maria Clara üzülüyordu. Zamanını saatlerce telefonda arkadaşlarıyla konuşarak geçiriyordu. Sonunda Monte bir uydu anteni alıp kurmaya karar verdi.
Sonuçta aşk için öldü desek yerinde olur.”(s.229,230)
Gibi burada da mizahı, mizahi yönünü görüyoruz yazarın. Güzeldi yani bence. Neyse şimdi fazla da ayrıntı vermeyelim, ama burada hayata dair de bir şey var. Mesela ben de şimdi çok televizyon seyretmem, güncel dizilerden filmlerden çok haberim olmaz. Ama ya insan tabii öyle olunca da öyle biriyle aynı kafada, en azından biriyle birlikte olmak, yaşamak ister, istiyor. Ama bu işte öyle ikna ederek olacak bir şey değil, ona da dikkat etmek lazım. Olursa işte böyle oluyor. Bir taraf mutsuz oluyor, kendinden fazla taviz vermiş gibi oluyor. “İkna edilenlerle değil, inananlarla yola çıkın” diye bir söz vardır zaten.
Bana da mesela işte “Bu bölümleri, podcastleri niye gruplarda paylaşmıyorsun, bize söylemiyorsun” gibi şeyler geliyor. Yani bilmiyorum, ben şimdi söyledim diye dinlenecek bir bölüm, hiç dinlenmesinin diyeceğim, olmayacak. O da yanlış olur yani. O da biraz böyle kibirli gibi anlaşılacak ama ya demek istediğim şu aslında: İstiyorum ki bu bölümleri insanlar kendileri keşfetsin, kendileri bulsunlar. Aynı kitapları olduğu gibi. Çünkü iyi bir kitap bulmak da bir keşif gibidir aslında. Ben öyle hissediyorum en azından.
Bu kitap hakkında mesela bir yazı okumuştum, dediğim gibi. O zamandan aklımda kalmıştı. Bir yerde karşıma çıkarsa okuyacağım diye not almamıştım aslında, çünkü ismi zaten çok unutabilecek gibi bir isim değildi. Ve karşıma çıkınca da okuyup, hatta yarıları gelene kadar, o 100 küsur sayfayı okuyana kadar biraz bir hayal kırıklığı da yaşamama rağmen, bitirince sanki o Ludo’nun elmaslarından birini ben de bulmuş gibi hissettim. Bir hazine gibi bir kitap yani. Böyle olunca işte çok daha değerli oluyor, çok daha anlamlı.
Ama mesela bir arkadaşım sürekli elinde bu kitap, “Ya bunu oku, oku, ne olur al bu kitabı oku” falan diye bana ısrar etse, ters tepme ihtimali çok fazla. O zaman okuyasım gelmeyecek ya da zorla başlayınca o zaman iyice sıkıcı gelecek.
Şey mesela, heh bak “Sofi’nin Dünyası”nda yaşamıştım ben bunu. Bir tane işte yine çok sevdiğim bir arkadaşım, ona da yine başka bir arkadaşı önermiş. Hayatını değiştiren kitapmış bu “Sofi’nin Dünyası”. O kitabı okuduktan sonra kitap kurdu olup çıkmış, hatta Felsefe Bölümü falan okumuş çocuk. Neyse, bana da işte sürekli önerdi, önerdi. Ben de biraz onun zoruyla başlamıştım o kitaba, çünkü kitabın ismi böyle beni çok çekmemişti, biraz böyle çocuk kitabı gibi.
Ben zaten bu “Beyaz Diş”i falan da çok sonradan okuduğumdan bahsederim, bahsetmiş olmam lazım. Böyle çocuk kitaplarını aslında, “Şeker Portakalı” işte, “Simyacı” falan, bunları hep çok sonradan okudum, yirmili yaşlarımdan sonra yani. O zaman insanın okuyası gelmiyor, halbuki okumak lazımmış.
İşte o “Sofi’nin Dünyası”nda da yarıya gelene kadar, ya dedim “Yani bundan mı etkilenmiş, çocuk kitabı” derken, o yarıda işte bir seyri değişiyor o kitabın. O ondan sonra elinizden düşüremiyorsunuz. Aynı bu kitap gibi. Yeri gelmişken onu da tavsiye edeyim. Bu kitaptan nasıl “Sofi’nin Dünyası”ndan bahsedebiliriz? Herhalde on kere yazmaya çalışsam bu yazıyı, bir tanesinde böyle bir şey olurdu, o da şansınıza size denk geldi arkadaşlar.
Ben hemen yine etkileyici bir bölüme geçeyim. Artık kitabın sonlarına geliyoruz, aradan otuz yıl geçmiş, o öğrenen duvar yıkılmış. Neyse şimdi anlayacaksınız:
“Maria da Piadade, sandalyesini ona yaklaştırdı. Elini onun sağ dizine koydu.
‘Luanda’ya sana hesap sormak için gelmedim. Seni tanımak için geldim. Seni kendi toprağımıza götürmek istiyorum.’
Ludo onun elini tuttu:
‘Çocuğum, benim toprağım burası, başka bir yurdum yok.’ Mulemba ağacını işaret etti, ‘Ben bu ağacın büyümesine, o da benim yaşlanmama tanıklık etti. Çokça sohbet ettik.’
‘Hanımefendi, Aveiro da bir aileniz olduğunu zannediyorum?’
‘Aile!?’
‘Aile, arkadaş ya da her ne varsa?’
Ludo, koltuklardan birine gömülmüş, dikkatli bir şekilde olanları izleyen Sabalu’ya bakıp gülümsedi:
‘Benim ailem bu çocuk, şu dışarıdaki mulemba ağacı ve bir köpeğin hayaleti. Her geçen gün görmekte daha da zorlanıyorum. Komşumun göz doktoru olan bir arkadaşı buraya beni muayene etmeye geldi. Gözlerimi hiçbir zaman tamamen kaybetmeyeceğimi söyledi. Çevresel görme yetisine sahip olacağım. Her zaman ışığı ayırt edebileceğim ve ışık bu ülkede bir bayram. Ne olursa olsun daha fazlasında gözüm yok: Işık, Sabalu bana kitap okuyor ve her gün bir nar sevinci.’”(s.234,235)
Burada da denk geliyor işte. Böyle kitaplar üst üste, nereden, nasıl… Aslında bu kitaptaki kurguya benzer bir şey olmaz zannediyorsunuz. Ama hayatta hepimizin başına da geliyor. Bu kitap da yine ağaçlar, nar… Hem o Herman Hesse’nin “Ağaçlar” kitabı, hem Mustafa Kutlu’nun son hikayelerinde… Hatta bir hikayesinde nar önemli bir yer alırdı, “Beyhude Ömrüm”de. Böyle benimle birlikte, benim okuduğum kitapları okumaya çalışan, o sırayı takip eden çılgın okurlar da varsa, onlar da daha iyi anlayacaktır ne demek istediğimi. Ve evet, gelelim yine bilgi kırıntılarından birine:
“Bazı biyologlar tek bir arının, tek bir karıncanın, bir bedenin yalnızca hareket eden hücrelerden oluşmadığını savunmaktadırlar. Gerçek organizmalar, arı kovanları ve karınca yuvalarıdır.”(s.252)
İşte bu biyologların düşüncesi diyeyim artık. Bu bilimsel temelini, ne kadar bir temeli var bilmiyorum ama böyle düşündüğünüz zaman gerçekten o büyük resmi görmek gibi. Deyince şimdi tabii bizde herkes büyük resmi gördüğü için ortada bir büyük resim de kalmıyor. Ama onun gibi bir şey yani.
Aslında bizim de bağırsaklardaki flora diyoruz. Bizim de içimizde başka binlerce, yüzlerce canlı var bizden bağımsız ya da bağımlı mı artık. Ne kadar bağımlı… Zaten tek başına da yaşayamıyor, işte görüyorsunuz. Hepimizi genel bir dünyayı da bir arı kovanı gibi görebilir miyiz ya da bir karınca yuvası gibi? E gökyüzünden bakınca zaten insanların ne farkı var? Artık plazalara falan da gerek yok, apartmanlar da 8–10 kat olduğu için o en üst katlardan bir bakın aşağıya, karıncadan farksız herkes bir yerlere koşuşturan.
Gerçi karıncalarda da vardır öyle. O da onların güvenlik görevlisi gibi bir şeymiş. Onunla ilgili ben okumuştum da; sürü bir yerde giderken bir-iki tane böyle etrafta anlamsız anlamsız dolaşan, sürüden ayrı olanlar olur. Onlar işte o sürünün, o diğer karıncaların aslında güvenliğini sağlıyorlar o şekilde. Tehlikeyi mi gözlüyorlar artık, ne yapıyorlarsa.
Bu kitapta da zaten her şeyin birbirine bağlanması, her şeyin birbiriyle bağlantısının olması… Böyle ufacık işte bir bilgiyi alıyor yazar ve muazzam bir hikayeye dönüştürüyor. İşte yazarlık, kalemin gücü. Ben de mesela bir tweet görüp bir hikaye yazmıştım, “Aç Gözlü Sincaplar”, evet. Aslında buna benzer bir şey: Sincapların gömdükleri meşe palamutlarının yüzde doksanını unuttukları ama o unuttukları palamutların filizlenip ormanları oluşturduğunu öğrendiğimde “Vay be!” dedim, “Bundan çok güzel bir hikaye çıkar.” Aslında öyle yazmıştım onu da.
Ve artık sondan bir önceki bölüm olması lazım, “Kaza” başlıklı bölüm şu cümlelerle bitiyor. Ben onu okurken çok üzülmüştüm, o yüzden o başlangıcını değil de sonlarını paylaşayım sizle. Sonları güzel, çünkü işte… Halbuki aynı bölüm… “Güzel” dediğim de işte biraz olgunluk gerekiyor, bakış açısı gerekiyor. Belki bazılarınız anlayabilir, belki bana kızabilir, ama umarım bu kitabı okumanıza engel olmaz:
“Evden çıkmama engel olan şey utançtı. Babam bana tek kelime etmeden öldü. Ben salona girdiğimde yerinden kalkar ve odadan çıkardı. Yıllar geçti, babam öldü. Aylar sonra annem de babamın ardından gitti. Ben de kız kardeşimin evine taşından. Yavaş yavaş kendimi unuttum. Her gün kızımı düşündüm. Her gün onu düşünmemek için çaba harcıyordum.
Bir daha asla derin bir utanç hissetmeden evden çıkamadım.
O günler artık geçti, sokağa çıkıyorum ve utanç hissetmiyorum. Korku duymuyorum. Sokağa çıkıyorum, sokakta sebze satan kadınlar bana selam veriyorlar. aynı ailedenmişiz gibi gülümsüyorlar bana.
Sokakta çocuklar benimle oyun oynuyorlar, elimden tutuyorlar. Çok yaşlı olduğum için mi, yoksa en az onlar kadar çocuk olduğum için mi, neden, bilmiyorum.”(s.258,259)
Yaşlandıkça çocuklaşma burada çok güzel anlatılmış. Gerisinden de çok bahsetmeye gerek yok zaten… Kitabı okuyup gelenler hatırlayacaklar, anlayacaklar. Unutmak mümkün değil. Ve son alıntım da şöyle:
“Harfleri el yordamıyla yazıyorum. Tuhaf bir deneyim, çünkü yazdıklarımı okuyamıyorum. Böylece kendim için yazmamış oluyorum.
Peki kimin için yazıyorum?
Eskiden olduğum insan için. Belki de bir gün ardımda bıraktığım ve hâlâ orada duran, ayakta, hareketsiz, ümitsiz, zamanın tavan arasında -bir dönemeçte, bir yol ayrımında- üstelik esrarengiz bir şekilde görmeden yazdığım satırları okuyabiliyor.
Ludo, canım: Şimdi mutluyum.
Ne kadar kör olsam da senden daha iyi görüyorum. Senin körlüğün için, sonsuz aptallığın için gözyaşı döküyorum. Kapıyı açmak, sokağa çıkmak ve hayatı kucaklamak çok kolay olabilirdi. Pencereden dışarıyı gözetlediğini görüyorum, dehşet içinde, -yatağının altında canavar görmeyi bekleyen bir çocuk gibi.
Canavarlar, canavarları göster bana: Sokaklardaki insanlar.
Benim insanlarım.
Çok üzgünüm, kaybettiğin her şey için.
Çok üzgünüm.
Ama mutsuz insanlık da senin gibi değil mi?”(s.263)
Bu son alıntım 263. sayfada. Sonra da hemen kısa kısacık bir bölüm daha geliyor ve sonra yazarın teşekkürleri. Bunları artık görmeden yazdıkları satırlar olarak kurgulamış yazar, muhteşem kurgulamış. Ya o da bana biraz… İşte ben “bu bölümleri dinlemiyorum” falan dedim ya. Güya kendim için yapıyordum, öyle de dedim ve ona da inanıyorum aslında. Bu bölümler en çok benim için, hem bir okuma yolculuğu hem bir okuduklarım sitesi. Hem bu unutmanın genel teorisinin yanında biraz da unutmamak için benim kendimce bulduğum bir yöntem.
E ama “dinlemiyorum” o zaman işte kendim için yapmıyor muyum? Sizler için mi yapıyorum? Ama “dinlemem”, “dinlemeyeceğim” anlamına gelmiyor. Şu an daha yeni, üzerinden çok fazla zaman geçmediği için, yıllar geçmediği için… En azından mutlaka bir gün ben de kendi bölümlerimi dinlerim. Ne düşünürüm o zaman bilmiyorum, ama belki Ludo’nun buradaki aydınlanması gibi bir şey de yaşıyor olabilirim, kim bilir?
Güzel, sert ve ağır da bir kitap aslında. Çok böyle yirmi yaş altının mesela kaldırabileceği bir kitap değil bence. Bunu da en son, en sona söylemem… “Ya şunu başta söylesene” diyeceksiniz belki. Şimdi geldi aklıma. Tekrar bu satırları okuyunca o moda girdim, hüzünlü… Ben böyle hüzünlü kitapları aslında sevmem ama burada o umut, mutluluk, unutmak, hatırlamak dengesi çok güzel sağlanmış.
Her gün bir şey unutmak için kalkıp yine unutmadığını fark etmek… Kısır döngü yani, aslında çelişkili de görünüyor. Onunla ilgili ben de bir hikaye yazmıştım. Bak yine geldi akla… Onun adı neydi? Oradaki karakter de her gün telefonuna bakıp “Bugün de unutmadım” diye hatırlıyordu, o unutmak istediği şeyi kontrol ediyordu yani bir anlamda. Öyle olunca unutmuyoruz. Unutmak bir nimet aslında, yani çok önemli bu. Acımız buna, özellikle travmalarımız, kötü anıları unutmak zorundayız belki de.
Unutabilmek için… Ve bu kitap, işte bu kitaptaki o hayatlar, o yaşamlar, o karakterler, o hepsinin uzun yıllar çektikleri işkenceler… Ona rağmen o hayatta kalabilmeleri bence çok çok değerli, çok önemli. O açıdan da aslında bence gençler de okuyabilir, okuması lazım. Okuyun, okuyun… Yirmi yaş altı da okuyabilir yani. Özellikle büyük travmaları olanlar, bir şeyleri unutmak isteyenler, unutmaya çalışanlar… Onlara da merhem olabilecek bir kitap olabilir diyeyim.
Ve artık bitireyim. Bu yazı da çok uzun oldu. Bu kadar uzun olmasını aslında planlamıyordum ama dün gece bitirdim bu kitabı, onun etkisi hala çok yoğun. Yani ondan dolayı muhtemelen böyle oldu. Dolayısıyla sizin de çok fazla zamanınızı aldım, vakit ayırdınız, hayatınızın bir parçasını benimle paylaştınız. Çok teşekkür ederim.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder